جهانگير دوم ، تعداد داروهاى ساخت آزمايشگاهها بىاندازه فزونى يافت بدانگونه كه در بعضى از كشورهاى اروپا رقم آن از سى هزار و در همهء كشورهاى جهان از صد هزار فراتر رفت .
انگيزهء نخستين براى استخراج مواد عاملهء گياهان دارويى ، شوق و ذوق شگفت و شگرفى بود كه شيمىدانان اروپا ، تقريبا از 150 سال پيش به اين طرف ، براى كشف مواد تازه در سويداى سر و ژرفاى دل داشتند و چون در آن ايام رقابتهاى علمى و سياسى بسيار شديد ميان ملل مختلف اروپا وجود داشت ، آنان در هر كشور مىكوشيدند تا از حريفان و رقيبان خود در ديگر كشورها بيشى و پيشى جويند و موادى جديد را زودتر كشف كنند ، مگر بتوانند از اين راه مفخرتى بر مفاخر علمى و ملى كشور خويش بيفزايند . بارى ، در همين كشش و كوشش بود كه مرفين را از ترياك ، كينين را از كنكينا ، ديژيتالين را از ديژيتال ، آتروپين را از بلادن ، ساليكوزيد را ( كه در آن زمان ساليسين مىگفتند ) از پوست بيد سفيد ، كوكائين را از برگهاى كوكا و چندين آلكالوئيد و گلوكزيد و نيز مواد عاملهء موثر را از گياهان ديگر استخراج كردند .
بهر هنگام كه مادهء عاملهاى تازه را از گياهى به دست مىآوردند از شادى در پوست نمىگنجيدند و چنان به وجد و شور مىآمدند و از بادهء پيروزى سرمست مىشدند كه پاى از سر نمىشناختند . بىانصافى است اگر گفته شود دانشمندان آن ادوار در مجاهدات خود انگيزهاى مادى داشتند . اما ، جهان داروسازى ، خردخرد ، رنگى و نقشى ديگر به خود گرفت و شركتهايى از توانگران ، با سرمايههاى كلان ، براى تهيه و فروش داروها نه تنها در بازارهاى اروپا بلكه در سراسر جهان بنيان نهاده شد و به تلاش و كوشش پرداخت و در راه بهرهبرداريهاى گزاف و سودبريهاى هنگفت چنان به تاختوتاز آمد كه طبابت به تجارت مبدل شد و معالم روحانى در قدم هوائس نفسانى قربانى گرديد . براى اينكه از فعاليتهاى نخستين آزمايشگاههاى داروسازى كه انگيزهء سودجويى و نفعطلبى در آن كاملا هويداست نمودارى در دست باشد ، مطلبى ذكر مىشود :
توانگرى آلمانى به نام فردريك باير ، در شهر البرفلد آلمان يك كارخانهء رنگسازى داشت و تا سال 1888 منحصرا به تهيه و فروش رنگ مىپرداخت . چون شيمىدانانى معروف در اين كارخانه براى تهيهء رنگهاى مختلف به كار مشغول بودند ، قسمتى كوچك از كارخانهء مزبور به تهيهء دارو اختصاص يافت و آنان در آن قسمت به ساختن دارو مشغول شدند . نخستين فرآوردهء دارويى اين كارخانه به نام فناستين در سال 1888 به بازار فروش پاگشا شد .
در 19 فوريهء همين سال در يكى از مهمانخانههاى برلين ، هشت تن از اعضاى شوراى ادارى كارخانهء مزبور ، به رياست فردريك باير ، تشكيل جلسه دادند و به گزارش مؤسس و مدير خود دربارهء كشف فناستين كه از راه تركيب ساخته شده بود ، گوش فرا
دارو مسئله پزشكى قرن ( فارسى ) — صفحة 64
مساهمون: سيد جلال مصطفوى كاشانى
ص٦٤