جمله در پارس يابند [ 1 ] ، چنانك به عهد حجّاج بن يوسف [ 2 ] ، يكى را از حكماء عرب آنجا فرستاد تا احوال آن ولايت بداند و معلوم گرداند ، چون حكيم به نزديك حجّاج باز رسيد ، در جملهء صفات پارس كى ذكر « 1 » مىكرد گفت : جبال و رجال و فيها من كلّ بلد بلد . يعنى : كوهها است و مردانند و مانند هر شهرى كى در جهان است ، آنجا شهرى هست . و هميشه مردم پارس را « احرار الفارس » « 2 » نوشتندى ، يعنى آزادگان پارس و پيغمبر - عليه السّلام - گفته است : انّ للّه خيرتين من خلقه ، من العرب قريش و من العجم [ 3 ] فارس ، يعنى كى : خدا را ، دو گروه گزيناند از جملهء خلق او ، از عرب قريش و از عجم پارس و پارسيان را قريش العجم گويند ، يعنى در عجم ، شرف ايشان همچنان است كى شرف قريش در ميان عرب و على بن الحسين را - كرّم اللّه وجهه [ 4 ] - كى معروف است به زين العابدين ، ابن الخيرتين ، گويند يعنى پسر دو گزيده ، به حكم آنك پدرش : حسين بن على -
شرح
[ 1 ] . مقصود آن است كه در فارس هم زمين هموار است و هم كوهستانى ، هم دريا و هم خشكى و هم نقاط سردسيرى و هم مناطق گرمسيرى وجود دارد . حمد الله مستوفى در اينباره مىنويسد : « ملك فارس هم برّ است هم بحر » ( نزهة القلوب ، ص 113 ) و در حدود العالم كه قديمترين كتاب جغرافيايى به زبان فارسى است مىخوانيم كه « . . . اندر وى كوهها و رودهاست . . . از وى هر چه به دريا نزديك است گرمسير است و هر چه به بيابان نزديك است سردسير است . . . و بيشتر شهرهاء پارس را كوه است به نزديكى وى . . . » ( ص 130 ) .
[ 2 ] . حجّاج بن يوسف بن حكم ثقفى ( ولادت 41 ه . ق . وفات 95 ه . ق . ) سردار سپاه عبد الملك بن مروان كه مأمور سركوبى عبد الله زبير شد ، خانه او را خراب كرد و خود وى را بكشت و مردم حجاز را به بيعت با عبد الملك وادار نمود و نسبت به صحابه و مردم حرمين انواع عقوبتها را روا داشت ، سپس علاوه بر حجاز به حكومت عراق رسيد و دامنهء قدرتش تا حدّ هند و مغولستان رسيد و در كوفه و بصره و ديگر نواحى عراق مظالم بسيار مرتكب شد و شهر واسط را او بنا كرد و پايتخت خويش قرار داد تا آنكه در 54 سالگى به مرضى مدهش درگذشت . ( معين )
[ 3 ] . حمد إله مستوفى مىنويسد : « حضرت رسول ( ص ) در حق فارس فرموده انّ اللّه خير بين خلقه من العرب قريش و من العجم فارس و بدين جهت اهل آنجا را « اخيار الفارس » خوانند . . . » ( نزهة القلوب ، ص 113 گاى لسترانج ) ابن فقيه نوشته است پيامبر فرمود : « دورترين مردم از اسلام روميانند و اگر علم به پروين آويخته شود پارسيان بدان دست يازند . » يعنى اسلام . ( ص 9 - البلدان ) .
[ 4 ] . جمله فعل دعايى به معنى خداى ذات [ روى ] او را گرامى بداراد .
هامش
( 1 ) . : ندارد .
( 2 ) . : و العجم .