بيرون دروازههاى شهر كشيده مىشد ، داشت و رطب و بادام و اترج و ميوه هاى ديگر آن فراوان بود . مقدسى گويد مسجد آنجا از آجر ساخته شده و مانند مسجد مدينه داراى دو صحن است . در فارسنامهء ابن بلخى ذكر شده كه : « فسا چند برابر اصفهان باشد اما مختل است و بيشترين ، ويران و اعمال و نواحى بسيار دارد . . . قلعهاى دارد محكم و شبانكاره خراب كرده بود باز اتابك چاولى آبادان كرد . » .
حمد اللّه مستوفى گويد « گشتاسب ابن لهراسب كيانى تجديد عمارتش كرد و نبيرهاش بهرام بن اسفنديار به اتمام رسانيد ، ساسان نام كرد و در اول مثلث بود ، به عهد حجاج بن يوسف ثقفى عاملش آزاد مرد به فرمان او آن را از آن شكل بگردانيد و تجديد عمارتش كرد . » . فارسنامهء ابن بلخى گويد : « آبهاى آن جمله از كاريزهاست و هيچ چشمه و آبى ديگر نيست » . شق رودبال ( رودبار ) و شق ميسكاهان ، از اعمال پسا محسوب مىشد و در حوالى آن قلعهاى بلند بود موسوم به خواذان كه آب انبارى عظيم داشت . [ 1 ] شهر كرم چنان كه كتب مسالك نوشتهاند ، در چند ميلى فسا ، سر راه سروستان قرار داشت . حومهء اين شهر و همچنين حومهء رونيز چنان كه مؤلف فارسنامه نوشته از توابع فسا بود . ولايت رونيز جزيى از ناحيهء خسو بوده كه مقدسى گويد در يك منزلى جنوب غربى دارابگرد سر راه جويم ابو احمد واقع است . جغرافى نويسان قديم رونيز را به صورت رونيج ( يا روينج ) نوشتهاند و دور نيست كه همان خسو يا كسوى امروز باشد .
حمد اللّه مستوفى گويد كرم و رونيز دو شهرند كه هواى گرم و آب فراوان دارند . به گفتهء مقدسى ولايت خسو ( يا خشو ) از طرف مشرق وسعت و امتداد داشته است ، زيرا علاوه بر رونيج شهرهاى رستاق الرستاق و فرگ و طارم نيز جزو آن
هامش
[ 1 ] . اصطخرى 108 ، 127 ، 136 - مقدسى 423 ، 431 ، 448 - فارسنامه 69A، 70A، 82B، 82A -مستوفى 175 ، 179 ، 181 - جهان نما 272 .