مقدمه ترجمهء او تا آنجا كه مربوط به جغرافيا و تاريخ فارس است ، چنان شرح ستايش انگيزى از كتاب ابن بلخى به دست مىدهد كه من جز رونويس كردن آن كارى بهتر نمىتوانم انجام دهم [ 1 ] . تنها چند حاشيه بر آن افزوده [ 2 ] و با آوردن ملاحظاتى دربارهء تاريخ شاهان ايران باستان به تكميل آن پرداختهام ، موضوعى كه هر چند دو سوّم تمام تأليف را در برمىگيرد خارج از حد و بررسى آقاى لسترنج در 1912 بود . يعنى در همان سالى كه بندهاى ذيل نخستين بار انتشار يافت : « در مجلّه ( جمعيت سلطنتى آسيايى ) ويژه سال 1902 خلاصهاى از توصيف ايران و فرارود ( ما وراء النهر ) را به دست دادم به صورتى كه در نزهة القلوب يافته بودم و آن كتابى است در جغرافيا و كيهان شناخت ، نوشته حمد اللّه مستوفى در 740 ( 1340 م ) [ 3 ] . در طّى سال آينده اميدوارم بتوانم متن فارسى فصلهاى جغرافيايى اين كتاب را منتشر كنم ( در سلسله انتشارات اوقاف اى جى . دبليوگيب :
E . J . W . GibbMemorial fund
) و اين كار با آوردن ترجمهء كامل و حواشى جهت روشن شدن مسائل جغرافيايى ادامه خواهد يافت . [ 4 ] حمد الله كه قديمىترين جغرافيادان ماست كه با اسلوب و روش معين كتاب خود را به فارسى نوشته است مواد خود را از آثار جغرافى دانان قديمتر عرب گردآورده است و از تك نگارهاى [ 5 ] گوناگون فارسى [ 6 ] كه هر يك در توصيف شهرستانى
شرح
[ 1 ] . در اينجا توضيحى دربارهء املاى اعلام شرقى آمده است كه ترجمهء آن كوچكترين سودى نداشت . م
[ 2 ] . حواشى آقاى لسترنج با علامت ستاره مشخص شدهاند .
[ 3 ] . اين خلاصه جداگانه « در تك نگارىهاى جمعيت آسيايى » ، جلد 5 انتشار يافت ، نقشهاى كه براى ضميمه شدن به اين مقاله تهيّه شده بود به كار توضيح تصويرى متن كتاب ابن بلخى مىآيد .
[ 4 ] . متن فارسى كه جلد شماره 23 سلسله انتشارات اوقاف گيب را تشكيل مىدهد در 1915 و ترجمهء انگليسى . ( جلد 23 ، 2 ) در 1919 منتشر شد .
[ 5 ] . معادلmonographكه تا حدّى رواج يافته است - م .
[ 6 ] . حمد اللّه ، فارسنامه را از جمله مراجع خود ياد مىكند ( ريو ، فهرست كتابهاى فارسى ) .( Rieu , persian Catalogve , P . 418 , col , 2 )[ مترجم همه جا « مراجع علمى » يا تنها « مراجع » را در ترجمهءauthorityآورده است - م . ] .