خواهند ماند در همه انواع و اصناف اين حكم فرمانروا است كه بعض از افراد از تأثير حوادث ايمن مانده راه كمال خود را خواهد پيمود و اكثر افراد از حركت و استكمال باز خواهند ماند سلسله بشر كه غرض از نظام خلقت بطريق اولى اين چنين خواهد بود اكثر افراد از طريقه فطرت خدا داده منحرف خواهند گشت و در اثر نيروى واهمه و هوى و تمايلات بضلالت و گمراهى دچار شده و معدودى از افراد نوزاد از بشر در اثر حركت از كودكى بجوانى و يا كهولت و شيخوخيت خواهند رسيد بلكه در اثر حوادثى كه نظام اقتضاء دارد از سير و حركت و استكمال باز خواهند ماند .
بالاخره نظام طبع و آزمايش آنست كه افراد معدودى از بشر به سير كمالى خود ادامه ميدهند و بكمال مطلوب نايل ميگردد هم چنان كه استفاده مىشود كه ساحت ربوبى نظام جهان را اين چنين خواسته و بر دو قسم مخالف يك ديگر تقسيم فرمود و از نظر اقتضاء افراد كه مختلف هستند گروهى اخيار و اهل ايمان و بسيارى نيز از بيگانگان كه از طريقه فطرت خدا داده منحرف شده و طريقه ضلالت خواهند پيمود .
فعل اختيارى صالح و طالح صورت محسوسى دارد كه مشهود است و عبارت از اراده و مبادى آن و فعل و حركات جوارحى اختيارى و نتيجهاى كه از آن بدست مىآيد و حاصل مىشود اين حقيقت فعل اختيارى است و همين فعل صورت نفسانى و مثالى دارد كه داراى حيات و ادراك بر حسب نشئه و عالم مثال است با اتصال ميان دو صورت محسوس و صورت ادراكى و خيالى مثالى و با كمال اتصال و ارتباط آن دو صورت محسوس و صورت مثالى ادراكى .
ولى از نظر اينكه فاعل محدود بحدود و شئون زندگى دنيوى است فعل خود را مىبيند و مىيابد ولى صورت مرموز و مثالى ادراكى آن را نمىتواند بفهمد و يا مشاهده نمايد با اينكه آن صورت ادراكى نفسانى و مثالى از شئون روح و روان
درخشان پرتوى از اصول كافى ( فارسى ) — صفحة 192
مساهمون: محمد حسينى همدانى نجفى
ص١٩٢