اكنون جهت بازشناسى ماهيت وحى نبوى ، نخست اشارهاى به اقسام معرفتهاى بشر و مبادى آنها مىافكنيم تا روشن گردد كه وحى از چه سنخ معارفى است .
مبادى دانش انسان
1 - حسّ و تجربه . نخستين راه عمومى كسب معرفت براى تمام انسانها در طبيعت و در ارتباط با موجودات خارج از وجود خود همانا راه حسّ و مشاهده و تجربه است . و تصورات حسى جزئى كه وابسته به ابزارهاى حس ، مثل چشم و گوش است و تصورات كلّى كه عروضشان در ذهن و مصداقشان در خارج است ، مثل مفهوم سفيدى ، انسان ، علت ، معلول و جز آن ، همه از اين مجرا دريافت مىشود .
در قرآن كريم گوش و چشم و دل هر يك به عنوان ابزارهاى شناخت انسان و از جمله نعمتهاى خدا بر انسان تلقى شده است :
وَ اللَّهُ أَخْرَجَكُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهاتِكُمْ لا تَعْلَمُونَ شَيْئاً وَ جَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَ الْأَبْصارَ وَ الْأَفْئِدَةَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ .
« 1 »
در آيات بسيارى از عموم مردم خواسته شده است تا مظاهر حق را در پهنه گيتى بنگرند و از اين طريق دريچههاى معرفت را به روى خويش بگشايند :
أَ فَلَمْ يَنْظُرُوا إِلَى السَّماءِ فَوْقَهُمْ كَيْفَ بَنَيْناها وَ زَيَّنَّاها وَ ما لَها مِنْ فُرُوجٍ .
« 2 »
2 - تفكر عقلانى خلّاق . بىگمان يك سلسله از حقايق عالم محصول تعقّل محض است و بدون خرد ورزى و تفكر خلّاق در دام انديشه و ذهن بشر فرود نمىآيد . حتى در حوزه دانش تجربى و استقرايى نيز اين سنجش عقلانى است كه دادههاى حسّى پراكنده را تنظيم و تنسيق نموده ، محصول معرفتى جديدى مىآفريند .
در قرآن تعابير فراوانى به چشم مىخورد كه معيار انسان بودن و فصل مميّز
هامش
( 1 ) نحل / 78 .
( 2 ) ق / 6 .