آيات قرآن در قالب يك فصل بندى موضوعى تنظيم و تنسيق نيافته است ، بلكه به اقتضاى فرايند نهضت اسلام و شكل گيرى جامعه اسلامى عصر پيامبر صلّى اللّه عليه و إله و سلّم و مطابق قانون تدريجى تعليم و تربيت بشر ، نازل شده است . از اين روى فهم معارف قرآن كريم در عرصههاى گوناگون فكرى و علمى ، مقتضى آگاهى نسلهاى بعدى از فضاهاى نزول آيات و آگاهى از قرائن پيوسته و ناپيوسته متن قرآنى است .
3 . تبيين اصول و كليات .
قرآن به عنوان پيام هدايت الهى براى انسان ، همه ساختهاى حيات مادى و معنوى را در بر مىگيرد . در اين كتاب جامع ، تمام قلمروهاى زندگى مادى و معنوى ، فردى ، اجتماعى ، اخلاقى و حقوقى ، دنيايى و آخرتى و جز آن از آغاز آفرينش و مبدأ شناسى تا مسير و برنامه زندگى و سرمنزل نهايى و مقصد فرجامين همه مورد توجه و تشريع الهى است . فضاهاى بيكران معارف قرآن از جنين تا جنان و از ملك تا ملكوت و از ذره تا كهكشان را فرا مىگيرد و در يك كلام همه چيز مربوط به هدايت و تربيت انسان را در خود نهفته دارد :
وَ نَزَّلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ تِبْياناً لِكُلِّ شَيْءٍ
. « 1 »
طبيعى است كه اين همه نمىتواند در يك كتاب به صورت تفصيلى بيان گردد .
بلكه ناگزير مىبايست اصول كلى و خطوط محورى و راهگشا و نقشه اساسى به عنوان متن تغييرناپذير به شمار آيد و تفصيل و تبيين فروعات آن بر عهده پيامبر و جانشينان راستين و معصوم او و عقل و درايت خود مردم با بهرهگيرى از شيوه تعليمى آن راهبران الهى واگذار گردد .
4 . محتواى فراطبيعى .
قرآن كتاب راهنماى عموم بشر تا روز قيامت است .
مخاطب قرآن فطرت زوال ناپذير آدمى در هر عصر و نسل و نژاد است . بدين جهت پيامهاى قرآنى در بر دارندهء محتوايى ژرف و جهان شمول است . ناگزير مخاطبان
هامش
( 1 ) نحل / 89 .