محمد هادى معرفت در التمهيد فى علوم القرآن مىباشند . « 1 »
در برابر نظريهء مشهور ، جمعى از محققان متقدم و متأخر قائل به توقيفيت ترتيب سورهها شدهاند . از متقدمان ، حارث بن اسد محاسبى « 2 » ( م 243 ) ابن انبارى « 3 » ( م 328 ) كرمانى « 4 » ( م 500 ) ابو بكر محمد بن عبد اللّه معروف به ابن اشته اصفهانى « 5 » ( م 236 ) ، سيد مرتضى علم الهدى « 6 » ( م 436 ) ، ابن الحصار « 7 » ( م 611 ) ، طبرسى « 8 » ( م 548 ) ، حاكم جشمى « 9 » ( م 494 ) ، بقاعى « 10 » ( م 885 ه ) و از ميان متأخران ، از ظاهر كلام آية اللّه خويى « 11 » ( م 1412 ق ) ، آية اللّه نهاوندى ، صاحب تفسير نفحات الرحمان « 12 » ( م 1370 ) علامه مرتضى عسكرى « 13 » ( معاصر ) محمد
هامش
( 1 ) . معرفت ، محمد هادى ، التمهيد فى علوم القرآن ، ج 1 / 285 . در ميان معاصران ، كسان ديگرى نيز عدم توقيفيت ترتيب سورهها را متعرض شدهاند كه امكان ياد كرد نام يكايك آنها نبود . در اينجا اشاره به اين نكته خالى از لطف نيست ، كه از برخى عبارات علامه طباطبايى در تفسير الميزان استفاده مىشود كه حتى ترتيب آيات در سوره نيز توقيفى نيست ، ايشان در الميزان ج 6 / 168 در ذيل آيه 3 سورهء مائده مىفرمايد : « ان وقوع الآية فى وسط الآية مستند الى تأليف النبى او الى تأليف المؤلفين بعده » كه با ترديد نقل مىكند كه يا پيامبر چنين تأليف كرده يا گردآورندگان بعد .
( 2 ) رسالة العقل و فهم القرآن به نقل از زركشى ، البرهان ، ج 1 / 333 . لازم به يادآورى است كه با تفحصى كه در سراسر اين كتاب ( تحقيق حسين قوتلى ) شد ، چنين عبارتى يافت نشد .
( 3 ) سيوطى ، الاتقان ، ج 1 / 217 به نقل از عجائب علوم القرآن .
( 4 ) همان مدرك به نقل از البرهان كرمانى .
( 5 ) همان مدرك به نقل از مصاحف .
( 6 ) طبرسى ، مجمع البيان ، ج 1 / 15 به نقل از رساله طرابلسيات .
( 7 ) سيوطى ، الاتقان ، ج 1 / 215 ، به نقل از رساله ناسخ و منسوخ .
( 8 ) مجمع البيان ، ج 1 / 15 .
( 9 ) زرزور ، عدنان ، الحاكم الجشمى و منهجه فى التفسير / 417 ، مؤسسه الرسالة .
( 10 ) نظم الدرر ، ج 1 / 5 ، بيروت ، دار المعرفة .
( 11 ) خويى ، البيان / 239 و 251 و صفحات بعد كه در مجموع در نقد اين نكته است كه گردآورى قرآن در عهد خلفا انجام گرفته و در عهد پيامبر قرآن گرد آورى نشده است .
( 12 ) نهاوندى ، عبد الرحيم ، نفحات الرحمان ، ج 1 / 45 .
( 13 ) عسكرى ، مرتضى ، القرآن الكريم و روايات المدرستين ، ج 1 / 213 .