شدن عمل قابل تصور است بنابراين عمل ، جزء ايمان است .
در پاسخ مىگوئيم : بلى ايمان قابل افزايش و كاهش است و به اصطلاح ، ايمان مقول به تشكيك مىباشد ولى اين دليل نمىشود كه عمل را جزء ايمان بگيريم زيرا اعتقاد هم قابل افزايش و كاهش است زيرا اعتقاد ممكن است از روى يقين باشد و يا از روى ظن و وهم باشد حتى اگر از روى يقين هم باشد خود آن داراى مراتب است . يقينى كه به وجود آتش از طريق لمس آن پيدا مىكنيم با يقينى كه به وجود آتش از طريق ديدن دود آن از پشت ديوار به دست مىآوريم بسيار فرق دارد آنگونه كه از قرآن استفاده مىشود ، يقين سه مرحله دارد :
علم اليقين ، حق اليقين و عين اليقين « 1 »
بنابراين حتى اگر اعتقاد كسى بر مبناى يقين باشد باز داراى مراتب و قابل كمى و زيادى است و مسلم است كه ايمان يك فرد عادى و معمولى به وجود خداوند نمىتواند مانند ايمان امير المؤمنين على عليه السلام باشد كه فرمود : لو كشف الغطاء ما ازددت يقينا اگر پردهها برداشته شود ، بر يقين من افزوده نخواهد شد .
البته بسيارى از فرقههاى مرجئه كه ايمان را يك امر قلبى مىدانند گفتهاند كه الايمان لا يزيد و لا ينقص ايمان كم و زياد نمىشود « 2 » اما علما و متكلمين شيعه كه ايمان را تنها اعتقاد قلبى مىدانند معتقدند كه ايمان كم و زياد مىشود و اين كمى و زيادى مربوط به مراتب اعتقاد است و ضمنا عمل صالح نيز ايمان را بالا مىبرد همانگونه كه در قرآن كريم آمده است :
إِلَيْهِ يَصْعَدُ الْكَلِمُ الطَّيِّبُ وَ الْعَمَلُ الصَّالِحُ يَرْفَعُهُ
« 3 »
به سوى او سخنان پاكيزه صعود مىكند و عمل صالح آن را بالا مىبرد .
هامش
( 1 ) - مستفاد از سورهء واقعه آيه 95 ، و سوره تكاثر آيه 5 و 7 .
( 2 ) - بغدادى ، الفرق بين الفرق ، ص 207 - و شهرستانى ، الملل و النحل ، ج 1 ، ص 141 .
( 3 ) - سورهء فاطر ، آيه 10 .