اينها نمونههائى است از سنّتها و نواميس الهى كه غير قابل تغيير هستند و بدون ترديد در صورت وقوع شرط يا « مقدم » جزا يا « تالى » نيز واقع خواهد شد .
يا مثلا زير پا گذاشتن ارزشهاى معنوى و تكذيب انبياء و تعاليم آنان در ميان يك قوم ، هلاكت نهائى آن قوم و پيروزى حتمى پيروان حقّ را به دنبال خواهد داشت . اين سنّتى است كه قرآن كريم روى آن تاكيد فراوان دارد . به اين آيات توجه كنيد :
وَ لَوْ قاتَلَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوَلَّوُا الْأَدْبارَ ثُمَّ لا يَجِدُونَ وَلِيًّا وَ لا نَصِيراً سُنَّةَ اللَّهِ الَّتِي قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلُ وَ لَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللَّهِ تَبْدِيلًا
« 1 »
و اگر كافران با شما بجنگند عقب نشينى خواهند كرد و آنگاه هيچگونه دوست و كمكى پيدا نخواهند كرد . اين سنت خدا است كه در گذشته جريان داشته است و در سنّت خدا هيچگونه تبديلى نخواهى يافت .
أَ فَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ دَمَّرَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَ لِلْكافِرِينَ أَمْثالُها .
« 2 »
آيا در روى زمين سير نكرديد تا سرانجام كسانى را كه پيش از آنان بودند ببينيد كه خداوند آنان را كوبيد ؟ و براى كافران مانند آن اتفاق خواهد افتاد .
بطور كلى مىتوان سنتهاى الهى را به يك اصل كلى و يك قاعده عمومى برگشت داد و آن اينكه هرگاه جامعه امكانات و توانائيهاى خود را در مسيرى كه از جانب خدا و بوسيله پيامبران تعيين شده است ، قرار دهد و خود را با عالم هستى كه خواه ناخواه در برابر خدا خضوع دارد منطبق سازد و بين خود و اراده الهى رابطه ايجابى برقرار كند و
هامش
( 1 ) - سوره فتح ، آيات 22 و 13 .
( 2 ) - سوره محمد ، آيه 10 .