و تأمل است آن دو واژه عبارتند از : املاء و استدراج ، منظور از « املاء » مهلتى است كه گاهى خداوند طبق مصالحى به ستمگران و جباران مىدهد و منظور از « استدراج » فراهم آوردن تدريجى زمينههاى هلاك و نابودى براى ستمگران در عين قدرت و برخوردارى از آن است .
گاهى در جامعه عوامل سقوط پديد مىآيد اما سقوط آن جامعه به تعويق مىافتد و مدتى طول مىكشد كه به سرنوشت محتوم خود برسد ، اين مهلت دادن بدانجهت است كه ظالمان بيشتر گناه كنند و چهره آنها مشخصتر شود تا به عذابى سختتر و دردناكتر گرفتار شوند :
وَ لا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّما نُمْلِي لَهُمْ خَيْرٌ لِأَنْفُسِهِمْ إِنَّما نُمْلِي لَهُمْ لِيَزْدادُوا إِثْماً وَ لَهُمْ عَذابٌ مُهِينٌ
« 1 »
كافران گمان نكنند اينكه به آنان مهلت مىدهيم به نفع آنهاست ، ما به آنان مهلت مىدهيم تا به گناهانشان بيفزايند و بر آنهاست عذابى خوار كننده .
مهلت دادن به ستمگران گاهى با استدراج توأم است يعنى خداوند ضمن اينكه مهلت مىدهد ، زمينههاى هلاك را به تدريج و مرحله به مرحله فراهم مىكند اما فرد ظالم و يا جامعهء ظالم متوجه نيست و نمىداند كه پايههاى قدرت او در حال فرو ريختن است او همچنان مست و سرخوش و مغرور ، به طغيانگرى و فتنهانگيزى خود ادامه مىدهد و هنگامى به خود مىآيد كه همهچيز از هم پاشيده و فروريخته است .
وَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لا يَعْلَمُونَ .
« 2 »
و كسانى را كه آيات ما را تكذيب كردند ، به تدريج و از آن راه كه نمىدانند مجازاتشان خواهيم كرد .
هامش
( 1 ) - سوره آل عمران ، آيه 178 .
( 2 ) - سوره اعراف ، آيه 182 .