8 - وجه اعجاز قرآن نظم و تأليف خاص آن است بگونهايكه در كلام عرب سابقه نداشت .
9 - وجه اعجاز قرآن چيزى است كه نمىتوان از آن تعبير كرد به اين معنى كه وجه اعجاز قرآن چيزى است كه درك مىشود ولى قابل توصيف نيست .
10 - اعجاز قرآن به علت استمرار فصاحت و بلاغت در همه قرآن است .
11 - اعجاز قرآن به علت بلاغتى است كه ذوق آن را مىفهمد و نفس آن را مىپذيرد .
12 - اعجاز قرآن به سبب همه آن وجوهى است كه گفته شد و نبايد وجه واحدى را درنظر گرفت .
زركشى پس از نقل دوازده وجه بالا به وجوه ديگرى نيز اشاره مىكند . « 1 »
در اينجا نظرات بعضى از متكلمين از معتزله و اشاعره و شيعه را در مورد وجوه اعجاز قرآن به اختصار نقل مىكنيم :
قاضى عبد الجبار معتزلى معتقد است كه وجه اعجاز قرآن اينستكه قرآن عرب را به معارضه طلبيده ولى آنان با وجود اينكه در فصاحت به نهايت آن رسيده بودند ، با قرآن معارضه نكردند و اين هيچ علتى نداشت جز آنكه از آوردن مانند قرآن عاجز بودند . بنابراين همان ترك معارضه دليل اعجاز قرآن است . « 2 »
خطابى پس از نقل بعضى از وجوه مىگويد : اعجاز قرآن از اينجهت است كه با فصيحترين لفظها و زيباترين نظم و تأليف ، صحيحترين معانى را دربرگرفته است . « 3 »
بسيارى از معتزله فصاحت و بلاغت را جهت اعجاز قرآن مىدانستند و مىگفتند
هامش
( 1 ) - بدر الدين زركشى ، البرهان فى علوم القرآن ج 2 ص 93 - 107 همين مطلب را سيوطى نيز به صورت پراكنده آورده ( الاتقان ج 2 ص 118 ) .
( 2 ) - عبد الجبار همدانى ، شرح الاصول الخمسه ص 586 .
( 3 ) - خطابى ، بيان اعجاز القرآن ص 27 چاپ شده در مجموعه ثلاث رسائل فى اعجاز القرآن .