آنان كه ماجراى يوسف را در قرآن مىخوانند گويا از زمان و مكان خويش كنده شدهاند ، به گذشتههاى دور كوچ كردهاند و رخدادها را از نزديك به تماشا نشستهاند ، از زبان پيشينيان مىشنوند ، حالاتشان را مىنگرند ، با رنجشان رنجور و با شادى آنها شاد مى شوند ، و در برابر رويدادها واكنش عاطفى نشان مىدهند . و اين چنين است ديگر قصههاى قرآن . صحنهها را آشكارا برايشان تصوير و زواياى روحى شخصيتها را به دقّت ترسيم مىكند . » « 1 »
لذا داستانها و مثلهايى كه در قرآن وجود دارند در واقع روشهايى هستند كه قرآن آنها را به منظور عينى كردن مفاهيم اعتقادى اسلام و نزديك كردن آنها به اذهان به كار برده است . يعنى شنونده داستانهاى قرآن در اصل تماشاگر حوادث و رويدادهايى است كه در مقابل ديدگان وى به نمايش گذارده شده و او را به تعقيب صحنهها فرا مىخواند .
مثلها نيز در قرآن همين نقش را ايفا مىكنند . چون امثال با ايجاد مشابهت و همگونى ميان معانى و اشياى محسوس ، معانى را به صورت عينى در مىآورند و اين خود مايه نزديكى هر چه بيشتر اين مفاهيم به فهم و ادراك مردم مىباشد . « 2 »
جالب توجّه است كه در بسيارى از آيات قرآن - و از جمله در تمثيلات قرآنى - براى مجسّم نمودن موضوع و تأكيد بر صدق خبر ، از تعبير « ألم تر » ، « آيا نديدى » استفاده شده است . « 3 »
از جمله در آيات :
أَ لَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيارِهِمْ وَ هُمْ أُلُوفٌ .
« 4 »
هامش
( 1 ) . زبان قرآن ، ص 191 .
( 2 ) . التوازن فى الاسلام ، ص 143 - 141 .
( 3 ) . اين تعبير 32 مرتبه در آيات قرآن به كار رفته است . بنگريد به : المعجم المفهدس لالفاظ القرآن الكريم ، ص 358 و 359 .
( 4 ) . بقره / 243 : آيا نديدى جمعيتى را كه از ترس مرگ از خانههاى خود فرار كردند ؟ و آنان هزاران نفر بودند .