« خاتمه »
بطور خلاصه بايد گفت بحث پيرامون ويژگيها و اهداف و آثار تربيتى تمثيلات قرآن موضوعى است كه نمىتوان به تمام جوانب و راز و رمزهاى آن پى برد ، چرا كه كتاب حقتعالى ، چشمهء فيّاضى است كه حقايق آن پايان ناپذير است و معدن گرانسنگى است كه افكار محدود بشرى به تمام جوانب و ذخاير بىدليل آن دسترسى ندارد .
آنچه دربارهء تمثيلات قرآن و برخى لطايف و ظرايف آن عرضه داشتيم نمىبود از يم بيكران قرآن ، تنها بدان اميد كه گامى باشد اندك ، براى ورود به درياى ژرف و بيكران قرآن و نوشيدن و نيوشيدن معارف حياتبخش آن .
به گفتهء جرجانى :
« مقام تمثيل طورى است كه اگر بخواهى ظرافتهاى آن را ياد كرده و محاسن آن را بر شمارى و آن ابداعهايى را كه با مهارت از تمثيل برمىخيزد بگويى و تأليفاتى كه بوسيله تمثيل بدين هنر مربوط مىشود بياورى ، مطالب پيش تو ازدحام خواهد داشت و چنان غرق مىشوى كه ندانى كدامين آنها را ذكر كنى و از كداميك عبارت كنى ! » « 1 » آرى وقتى اين جايگاه تمثيلات بشرى است ، مقام و منزلت تمثيلات قرآنى كه از قلّهء رفيع و سرچشمه زلال حكمت و رحمت بيكران خداى متعال براى هدايت بندگان و سيراب كردن جانهاى تشنه نازل گرديده چگونه خواهد بود ؟ !
زين قصه هفت گنبد افلاك پر صداست * كوته نظربين كه سخن مختصر گرفت
تمثيلات قرآن را بايد در اصل به عنوان نمادهائى براى رهنمون ساختن آدمى به سوى حقيقت و هدايت قلمداد نمود ، و لذا نبايد تنها ظواهر اين مثالها و نمادها را مورد نظر قرار داد و از حقايق و معارف ژرفى كه در بطون اين مثالهاى به ظاهر ساده موج مىزند غفلت نمود .
هامش
( 1 ) . اسرار البلاغه ، ص 74 .