4 - گسترش افق فكر و انديشهء انسان
در نظام تربيتى اسلام ، انسانها به تفكّر و انديشه در خداشناسى ، انسانشناسى و جهان شناسى دعوت شدهاند ، تا از اين رهگذر پوستهء ظاهر جهان هستى را شكافته و با نگاهى ژرف به حقايق عالم ، اهل معنى و معنويّت شوند .
قرآن بدايت اين مسير را مواجههء يا حسّى با جهان مىداند و لذا در نگاشتن علم بر لوح ذهن ، نخست از گوش و چشم سخن مىگويد :
وَ اللَّهُ أَخْرَجَكُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهاتِكُمْ لا تَعْلَمُونَ شَيْئاً وَ جَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَ الْأَبْصارَ وَ الْأَفْئِدَةَ . . .
« 1 »
خداوند كه خود معلّم اوّل بشر است ، در مقام تعليم ، كار را از مواجههء حسى انسان با جهان آغاز مىكند . نمونهء بارز اين مسئله در داستان دو فرزند آدم و برانگيختن زاغ از ناحيه خدا - براى نشان دادن چگونگى دفن مردگان به انسانها - به چشم مىخورد . « 2 »
به گفتهء علّامهء طباطبائى آيهء مربوط به اين واقعه ، تنها آيهاى است در قرآن ، كه حال بشر را در بهرهبردارى از حواس نشان مىدهد و مىرساند كه انسان خواص چيزها را بوسيله حس بدست مىآورد ، و سپس با تفكّر در آنها به اغراض و مقاصد حياتى خود مىرسد ! « 3 » ايشان مىفرمايند :
« تأمّل در حال انسان و دقّت در آيات شريفهء قرآنى بدست مىدهد كه علوم نظرى انسانى يعنى علم به خواص اشياء و معارف عقليهاى كه به دنبال آن است از حسّ سرچشمه مىگيرند و خداوند از راه خواصّ اشياء خارجى به او مىآموزد همانطورى كه از جملهء :
« فبعث اللّه غرابا . . . » استفاده مىشود » .
هامش
( 1 ) . نحل / 78 : خدا شما را از شكم مادرانتان - در حالى كه چيزى نمىدانستيد - بيرون آورد و براى شما گوش و چشمها و دلها قرار داد .
( 2 ) . بنگريد به : سورهء مائده ، آيهء 30 .
( 3 ) . و ( 4 ) . تفسير الميزان ، ج 5 ، 470 و 471 .