كليد كلمات خود دريچهء روح آدمى را مىگشايد .
از جمله مثالهائى كه هر دو اثر تربيتى ( يعنى تأثير و نفوذ عميق بر دلها و نشاط و انبساط خاطر ) را در خود جمع دارند ، آياتى است كه در ترسيم و توصيف حال منافقين ، در ابتداى سورهء بقره ياد شده است .
خداوند متعال ، پس از آنكه در خلال 9 آيه ، به ويژگيها و صفات منافقين اشاره داشته و از ماهيت پليد و چهرهء كريه آنها و گمراهى و ضلالتشان پرده برداشته ، در ادامه براى تنوّع بخشيدن به سخن و انبساط خاطر شنوندگان و برانگيختن توجّهات آنها و در جهت تبيين ابعاد موضوع ، دو مثال جالب را پشت بند كلام قرار داده و در ترسيمى گويا ، حالات روحى منافقين و حيرت و وحشت و اضطراب و روان پريشى آنها را كه نزديك بود دلهايشان را پاره پاره كند و وجودشان را مضمحل سازد ، به زيبايى تمام به تصوير كشيده است . « 1 »
3 - برانگيختن قواى حسى در جهت اقناع عقلى
قرآن كريم براى بنيان گذاردن معارف و اعتقادات حقّه در دلها ، و نفوذ تا اعماق روح و وجدان آدمى ، از ابزارها و روشهاى متعددى بهره جسته ، ولى نزديكترين راه و همگانىترين آنها ، استفاده از قواى حسّى و مجسّد و مجسّم ساختن حالات و حوادث است ، كه تمثيلات و تشبيهات قرآن در اين امر نقش مؤثّرى را ايفا مىنمايند .
امّا بايد دانست كه « قرآن طريقهء خود را از حس گرائى محض جدا كرده است ، زيرا تفكّرى را پيشنهاد مىكند كه آدمى به واسطه آن ، پوست طبيعت را بشكافد ، و از آن در گذرد و قلب و جان آن را بنگرد
أَ وَ لَمْ يَنْظُرُوا فِي مَلَكُوتِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ ما خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ . . .
« 2 »
هامش
( 1 ) . بنگريد به : ضرب الامثال فى القرآن ، ص 78 .
( 2 ) . اعراف / 185 : آيا در ملكوت آسمانها و زمين و هر چيزى كه خدا آفريده است ننگريستهاند ؟