« از قرآن آنچه شفا و رحمت است براى مؤمنان نازل مىكنيم و ستمگران را جز خسران و زيان نمىافزايد . »
از آنرو كه هدف از تمثيل قرآنى تأثير روانى بر مخاطب و زمينهسازى روحى او براى پذيرش حقّ و انكار باطل است ، هرگاه مثالى مىآورد كه در آن هدف مثبت و مطلوب است ، عوامل جذب روحى مخاطب را با تصويرهاى فنّى زيبا ، در مثال تعبيه مىكند و آنجا كه هدف باز داشتن و منصرف كردن از باطل است ، با ايجاد تنفّر و اشمئزاز ، مخاطب را به اعراض و ابراز انزجار مىكشاند .
مثلا در آيهء :
أَ لَمْ تَرَ كَيْفَ ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا كَلِمَةً طَيِّبَةً كَشَجَرَةٍ طَيِّبَةٍ أَصْلُها ثابِتٌ وَ فَرْعُها فِي السَّماءِ * تُؤْتِي أُكُلَها كُلَّ حِينٍ بِإِذْنِ رَبِّها ، وَ يَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثالَ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ *
« 1 » كلمهء طيّبهء ايمان به درختى پاك و مثمر ثمر تشبيه شده كه خداوند باغبان اوست و صفاى منظر آن دلرباست ، و آثار سودمند آن مدام تغذيه كننده نيازمندان است .
چنين تمثيلى از بعد هنرى و هم از بعد جاذبيّت و ايجاد شوق ، مشتمل بر ظرافتهايى است كه بر اهل ذوق پوشيده نيست ، « 2 » و در عين حال كه واقعيّتى را بيان مىدارد ، در دل مخاطب ايجاد شوق و شور مىكند و روح و روان او را به بهرهورى از اين شجرهء طيّبه فرا مىخواند .
امّا در تصويرى ديگر كه از افراد حريص دنياپرست ارائه داشته
وَ اتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ الَّذِي آتَيْناهُ آياتِنا فَانْسَلَخَ مِنْها فَأَتْبَعَهُ الشَّيْطانُ
« 3 » چنين شخصى را با تمثيل به سگ در بدترين حالاتش ( كه زبانش را بيرون آورده و دائما در حال پارس كردن است )
هامش
( 1 ) . ابراهيم / 24 و 25 .
( 2 ) . در مباحث پيشين ( صفحه 165 به گوشههايى از هنر قرآن در خلق اين تابلوى زيبا اشاره داشتيم .
( 3 ) . اعراف / 176 و 177 .