مىشكافند ، و از آن نهرها جارى مىشود ؛ و پارهاى از آنها شكاف بر مىدارد ، و آب از آن تراوش مىكند ، و پارهاى از خوف خدا ( از فراز كوه ) به زير مىافتد ( امّا دلهاى شما نه از خوف خدا مىتپد ، و نه سرچشمهء علم و دانش و عواطف انسانى است ! ) و خداوند از اعمال شما غافل نيست » « 1 » اگر به اين توصيفات و مانند آنها به نيكى بنگريم ، آشكارا در خواهيم يافت كه چرا چنين انسانهايى با وجود مثالهاى نغز و نافذ قرآن ، باز هم تأثير نمىپذيرند ، و خواهيم دانست كه كفرپيشگى و گمراهى آنها نه بخاطر ناكارآمد بودن و يا تأثير ضعيف مثالهاى قرآنى است ، بلكه بايد دانست كه در هيچ برنامهء تربيتى تنها « فاعليّت فاعل » كافى نيست بلكه روح پذيرش و « قابليّت مقابل » نيز شرط اساسى است .
آهنى را كه موريانه بخورد * نتوان برد از او به صيقل زنگ
با سيه دل چه سود گفتن وعظ * نرود ميخ آهنى در سنگ
« 2 » در مقام و منزلت شايان مثالهاى قرآن همين بس كه چنانچه اين مثالها را بر مردمى عرضه دارند ، ولى به حالشان سودى نبخشد ، و آه گرم مواعظ و عبرتهاى آن در آهن سرد ايشان نفوذ نكند ، ديگر هيچ وسيله و ابزارى در رشد و هدايتشان سودمند نخواهد بود و دستشان را نخواهد گرفت .
خداوند متعال در اشاره به اين حقيقت مىفرمايد :
وَ أَنْذِرِ النَّاسَ يَوْمَ يَأْتِيهِمُ الْعَذابُ فَيَقُولُ الَّذِينَ ظَلَمُوا رَبَّنا أَخِّرْنا إِلى أَجَلٍ قَرِيبٍ نُجِبْ دَعْوَتَكَ وَ نَتَّبِعِ الرُّسُلَ أَ وَ لَمْ تَكُونُوا أَقْسَمْتُمْ مِنْ قَبْلُ ما لَكُمْ مِنْ زَوالٍ * وَ سَكَنْتُمْ فِي مَساكِنِ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ وَ تَبَيَّنَ لَكُمْ كَيْفَ فَعَلْنا بِهِمْ وَ ضَرَبْنا لَكُمُ الْأَمْثالَ *
« 3 » « و مردم را از روزى كه عذاب الهى به سراغشان مىآيد ، بترسان ! آن روز كه ظالمان
هامش
( 1 ) . بقره / 74 .
( 2 ) . گلستان سعدى ، ص 75 .
( 3 ) . ابراهيم / 44 و 45 .