كسانى كه غير خدا را تكيهگاه خود قرار دهند تكيه آنها بر تار عنكبوت است ، ولى آنها كه بر ايمان و توكّل بر خدا تكيه مىكنند تكيه بر سدّ پولادين دارند . « 1 »
« ابن قيّم » دربارهء اين تمثيل زيبا و گويا مىگويد :
« اين مثال از بليغترين و گوياترين آياتى بشمار مىرود كه هدف آن ابطال شرك و تحقير مشركين و به سخريه گرفتن اعتقادات و انديشههاى آنها است و بيانگر آن است كه شيطان آنها را چنان به بازى گرفته است كه همانند مهرهاى در اختيار اطفال و يا بىاختيارتر از آن گرديدهاند ، چرا كه آنها بجاى دل سپاردن به معبودى كه بر تمامى امور تواناست و علمش بر همه چيز احاطه دارد ، و از همه كس و همه چيز بىنياز است و بجاى آنكه در تمامى نيازمنديها و سختيها و خلأهاى روحى خود روى به درگاه پروردگار هستى آورند ، به بتها و تمثالها و خدايان دروغينى روى كردهاند ، كه هيچ قدرتى از خود نداشته و بسيار كوچكتر و پستتر و حقيرتر از آنند كه بخواهند نيازى از نيازمنديهاى پرستش كنندگان خود را برآورده سازند ، حتّى اگر بخواهند براى تحقّق چنين امرى گرد هم آمده و به يارى هم شتابند ! » « 2 » البته همانگونه كه مفسّرين اشاره داشتهاند ، شرك تنها در محدودهء پرستش بتهاى سنگى و چوبى خلاصه نمىشود بلكه در كنار موجودات بىجان ، گاه انسانها سر به آستان انسانهاى ضعيفى همچون خود مىسايند « 3 » و رهبران و پيشوايان غير الهى را معبود حقيقى خويش مىپندارند و يا بر قبله گاهى چون ثروت و شهرت و قدرت سجده مىبرند و بر آنها تكيه مىكنند . كه تعبير « اولياء » ( جمع ولىّ ) در اين آيه ، به جاى تعابير ديگرى چون « اصنام » ( بتها ) و مانند آن اشاره ظريفى به همين نكته دارد .
هامش
( 1 ) . تفسير نمونه ، ج 16 ، ص 277 و 278 . با تلخيص .
( 2 ) . امثال القرآن الكريم ، ص 47 .
( 3 ) . اقبال لاهورى چه زيبا اين موضوع را به رشته نظم در آورده و مىگويد :آدم از بىبصرى بندگى آدم كرد * گوهرى داشت ولى نذر قباد و جم كرد
يعنى در خوى غلامى ز سگى پستتر است * من نديدم كه سگى پيش سگى سر خم كرد .