يكى پس از ديگرى فاسد مىسازد و از صلاحيّت داشتن آن آثار صالحى كه از هر كس توقعش مىرود ساقط مىكند و آن آثار صالح عبارتست از اينكه هر فرد از افراد جامعه با فرد ديگر بياميزد و در كمال اطمينان خاطر و سلامتى از هر خطرى با او يكى شود . . . امّا اگر در اثر غيبت و بدگوئى من ، ديگرى از او بدش بيايد و او را فردى معيوب بپندارد به همين مقدار با او قطع رابطه مىكند و اين قطع رابطه را هر چند اندك باشد وقتى در بين همه افراد جامعه در نظر بگيريم ، آن وقت مىفهميم كه چه خسارت بزرگى به ما وارد آمده ، پس در حقيقت عمل غيبت و اين بلاى جامعه سوز بمنزلهء خورهايست كه در بدن شخص راه مىيابد و اعضاى او را يكى پس از ديگرى بخورد ، تا جائى كه به كلّى رشتهء حياتش را قطع سازد .
. . . پس غيبت در حقيقت ابطال هويت و شخصيّت اجتماعى افراد است كه خودشان از جريان اطلاعى ندارند و خبر ندارند كه دنبال سرشان چه چيزها مىگويند و اگر خبر داشته باشند و از خطرى كه اين كار برايشان دارد اطلاع داشته باشند از آن احتراز مىجويند و نمىگذارند پردهاى را كه خدا روى عيوبشان انداخته به دست ديگران پاره شود ، چون خداى سبحان اين پرده پوشيها را بدين منظور كرده كه حكم فطرى بشر مجرى گردد . يعنى اينكه فطرت بشر او را وا مىداشت تا به زندگى اجتماعى تن در دهد ، اين غرض حاصل شود و افراد بشر دور هم جمع شوند ، با يكديگر تعاون و معاضدت داشته باشند و گرنه اگر اين پرده پوشى خداى تعالى نبود ، با در نظر گرفتن اينكه هيچ انسانى منزّه از تمامى عيوب نيست هرگز اجتماعى تشكيل نمىشد . » « 1 »
3 - قساوت قلب
قرآن كريم در ترسيم و توصيف دلهائى كه از مواعظ و عبرتها تأثير نپذيرفته و در برابر آيات الهى خاضع نمىشوند ، آنها را به سنگهاى خارا و بلكه سختتر از آن تشبيه نموده
هامش
( 1 ) . تفسير الميزان ، ج 18 ، ص 512 و 513 ، با تلخيص .