از علقمه از عبد اللّه ( ظاهرا عبد اللّه بن مسعود ) نقل مىكند : آنچه در اول آن
« يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا »
آمده در مدينه نازل شده و آنچه در اول آن
« يا أَيُّهَا النَّاسُ »
باشد در مكه نازل شده است و اين روايت از علقمه بطور مرسل نيز نقل شده است .
و از ابن ميمون نقل شده كه : آنچه در قرآن شريف به
« يا أَيُّهَا النَّاسُ »
و يا به
« يا بَنِي آدَمَ »
شروع شده مكى و آنچه به
« يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا »
شروع گشته مدنى مىباشد « 1 » .
و ليكن اين علامات براى مكى و مدنى بودن بنحو اطلاق صحيح نيست زيرا :
اولا : آنچه در « معجم المفهرس » مشاهده مىشود آياتيكه در اول آنها
« يا أَيُّهَا النَّاسُ »
است در جلو آن نوشته « مكى » آياتى كه در اول آنها
« يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا »
مىباشد در جلو آن « مدنى » نوشته شده جز در مواردى كه عبارتند از :
1 -
« يا أَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّكُمُ »
( بقره / 21 ) .
2 -
« يا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ »
( نساء / 1 ) .
3 -
« يا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جاءَكُمُ الرَّسُولُ »
( نساء / 170 ) .
4 -
« يا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جاءَكُمْ بُرْهانٌ »
( نساء / 174 ) .
5 -
« يا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمْ »
( حج / 1 ) .
در تمام اين آيات با اينكه با « ايّها النّاس » شروع شده در جلو آنها ( مدنى ) نوشته شده است ولى در قرآنهاى اميرى اين استثناء به چشم نمىخورد و اما آياتى كه با « يا بنى آدم » شروع شده در معجم المفهرس « 2 » در مقابل كليه آنها « مكى » نوشته شده است .
و ثانيا اين علامات بر فرض صحتش اخص از مدّعا است ، زيرا تكليف آياتى كه در اول آنها اين جملات ذكر نشده روشن و معلوم نگشته است و آنها بسيار زيادند بنابر اين ناچار بايد به علامت و مشخصات ديگرى در تعيين مكى از مدنى متوسل شويم .
و ثالثا : اين علامت كه ذكر شد از اخبار منقول از اصحاب - مانند ابن عباس و غيره -
هامش
( 1 ) الاتقان ، ج نوع اول ، ص 17 .
( 2 ) مؤلف اين كتاب شريف استاد محمد فواد عبد الباقى مىباشد و كتابى است ابتكارى و در موضوع خود بسيار خوب و در اين بحث كار ما را راحت نمود زيرا در جلوى هر آيهاى مكى و يا مدنى نوشته است ولى مخفى نباشد تعيين مكى و مدنى از روى نسخه مصحف اميرى اختيار شده كه در سنه 1342 بدستور حكومت مصر كتابت و تهيه شده است و بنا به نوشته صبحى صالح ( در كتاب علوم القرآن ص 100 ) عالم اسلام از اين طبع و چاپ اميرى متابعت كرده و هر سال ميليونها نسخه از آن طبع مىرسانند .