يهود ( يا لااقل يهود مدينه ) جبرئيل را دشمن مىداشتند ، زيرا به عقيدهء آنها او عذاب مىآورد ، و به همين دليل ، چون او حامل وحى بوده نه ميكائيل ، پس آنها حاضر نشدند كه مسلمان شوند ( 2 : 97 و 98 ) « 13 » . مىگويند اين اعتراض موجب شده كه نام حامل وحى ، « جبرئيل » ذكر شود . مثل اين كه قبل از آن وحيى نبوده و اگر بوده واسطه و حاملى نداشته و اين نخستين بار بوده كه وحى توسط جبرئيل نازل شده است . چقدر قرآن ، هم از آغاز صلا در داده كه پيام آور بزرگوار ، فرشتهء امين پر قدرتى است كه نزد صاحب عرش مكان و منزلتى دارد ؟ ! اين صفات بدين صلابت و وضوح ، جز در جبرئيل در ديگرى نيست . آيا هنوز بايد در پى نام و لفظ بود و به حقايق مسائل و مدلول صريح آيات نبايد توجهى داشت ؟
بسيار كور ذهنى و بد دلى مىخواهد كه مانند بعضى از مستشرقان « 14 » بگويند جبرئيل نامى است كه بر اثر وجود يهود مدينه و كنكاش آنها ، بر اين فرشتهء وحى اطلاق گرديده است .
تصادفا ميان متكلمان اسلامى نيز بحثى بوده كه آيا روح الامين و روح القدس ، هر دو يكى و همان جبرئيل است يا نه ؟ برخى قائل به تميز بودند و روح القدس را در عالم ملكوتى داراى مرتبتى بزرگتر از جبرئيل مىدانستند . در صورتى كه فيلسوفان اسلامى ، فرشتگان را تجسّمى از قوهء مدركهء عالم دانند كه در اولين مرحلهء تكوين كائنات از مبدء الهى صادر شدهاند . و بالاخره به اعتقاد متكلمان ، روح الامين و روح القدس ، القاب جبرئيل هستند و همهء اين اسامى يك مسمّى دارند .
جبرئيل ، روح الامين ، امين وحى ، روح و روح القدس همه اسم فرشتهء حامل وحى است . در ميان اين فيلسوفان ، فارابى نيز روح الامين و روح القدس را يكى گرفته و هر دو را همان « عقل فعّال » مىنامد . به عقيدهء او كسى كه به مرتبهء اعلاى روحانى و معنوى مىرسد مىتواند ميان روح خويش و عقل فعّال جمع كند يعنى بىواسطه به عقل فعال اتصال يابد و چون عقل فعّال از « علت اولى » فيض مىگيرد ، پس چنين كسى بواسطهء عقل فعّال از « مبدء اولى » فيض خواهد گرفت « 15 » .
اصولا جبرئيل در نبوّت پيامبران نقشى مهمّ و اساسى داشته است . خداوند هرگز
هامش
( 13 ) بخارى : الانبياء 1 ، ابن سعد 1 / 1 / 116 ، احمد 1 : 274 ، 278 ، طيالسى : ح 2731 .
( 14 ) مقدمهء بل 19 ، 23 ، نولد كه 1 : 20 و بعد .
( 15 ) السياسة المدنية 49 ببعد .