عليه بمكة فاتحة الكتاب ثم . . . » اگر در اين روايت بر سعيد بن مسيب ( 13 - 94 ه ) تكيه كنيم كه او سيّد تابعان و يكى از فقهاى هفت گانهء مدينه است ، گرچه موافق و مخالف زياد دارد ولى به هر حال از اصحاب امام سجاد شمرده شده است ( معجم رجال الحديث آقاى خوئى 8 : 141 ) . امّا مشكل اصلى در قبول چنين روايتى ، دنبالهء آن است كه از قول پيامبر اكرم شمارهء سورهها ، آيهها و حتى شمارهء دقيق 54 3210 حرف قرآن را در بر دارد . به هر صورت از نظر ترتيب زمانى نزول در خور توجه است ، هر چند كه نام مؤلف هم ناشناخته باشد .
3 - محمد بن عبد الكريم شهرستانى ( 479 - 548 ه ) در مقدمهء تفسير خود :
« مفاتيح الاسرار و مصابيح الابرار » اشاره مىكند كه اختلاف روايات را در مكّى و مدنى بودن سورهها از رجال ثقه و كتب معتبر گرد آورده و آنها را در جد اولى نظم بخشيده است . در يكى از اين جدولها ذيل عنوان « مقاتل عن امير المؤمنين كرم اللّه وجهه » اين صورت را بدست مىدهد . مقاتل بن سليمان بلخى ( 150 ه ) كه از ائمهء مفسران و از اصحاب امام محمد باقر و امام جعفر صادق ( ع ) است ( اختيار 733 ، برقى 46 ، ابن داود 519 ) اما متأسفانه سند اين روايت بدست داده نشده است .
در اين صورت الشمس 91 دوبار آمده ( يكى در رديف 49 و ديگرى 93 ) كه متناسبتر در 49 ذكر شد . سورهء القارعة 101 نيز دو بار ياد شده ( در رديفهاى 22 و 101 ) كه در رديف 22 مناسبتر به نظر رسيد . در ذيل اين جدول آمده است :
سقط منه المائدة و الزخرف و التغابن و البلد . اما در واقع المائدة را دارد ، ولى فاتحه او حشر 101 را ندارد . بنابراين جمعا 109 سوره را ياد كرده است .
4 - اين صورت را سيوطى از كتاب فضائل القرآن ابن الضريس ( محمد بن ايوب بن يحيى متوفاى 294 ه ) از طريق عطاى خراسانى از ابن عباس نقل مىكند ( الاتقان 1 : 42 ) . در اين فهرست 85 سوره مكى است كه آخرين آن مطففين 83 مىباشد و بقيه ( 30 سوره ) مدنى شمرده شده است . از فاتحة الكتاب در آن اسمى نيست ولى در صدر روايت از آن ياد مىشود . همين ترتيب است كه در بيشتر كتب به نام ابن عباس آن را نقل مىكنند . از جمله همين جدول در مقدمهء كتاب المبانى نيز آمده ولى 4 سورهء آخر را ندارد ( مقدمتان 10 - 12 ) . امين الاسلام طبرسى نيز آن را در مجمع البيان ( 10 : 405 ) نقل مىكند . ولى در آنجا سورهء قمر 54 دو بار تكرار مىشود و سورهء الفتح 48 ( ميان صف مائده ) از قلم افتاده و به سورهء فاتحه نيز
تاريخ قرآن ( فارسى ) — صفحة 663
مساهمون: محمود راميار
ص٦٦٣