سورهاى باشد كه دربارهء حلال و حرام آمده است « 13 » .
2 ) سورهء براءة :
بخارى و مسلم و ديگران از براء بن عازب باز گفتهاند كه آخرين سوره در نزول « براءة » بود « 14 » و حديث عثمان كه در ترتيب آيهها گفتيم نيز به اين مطلب اشارهاى دارد . ولى باز هم چه بسا كه مراد آخرين سورهاى باشد كه دربارهء تشريع قتال و جهاد آمده باشد . نه مطلق آخرين سوره .
3 ) سورهء النصر :
معتقدين به اين رأى اكثريت دارند و دليلشان روايتى است كه از ابن عباس بدين مضمون نقل شده : آخرين سورهاى كه نازل شد
« إِذا جاءَ نَصْرُ اللَّهِ وَ الْفَتْحُ »
بود . - چون اين سوره بيامد پيغمبر اكرم بگريست و گفت خبر مرگ به من دادند ، و گفتهاند كه ديگر از آن پس كسى پيامبر خدا را خندان نديد .
اقسام سورهها
از پيامبر اكرم روايت شده كه فرمود : « به من عطا شده است به جاى توراة « السبع الطول » و در عوض زبور « المئين » و مكان انجيل « المثانى » . و برترى يافتم به « مفصّل » « 1 » .
بنابراين دانشمندان سورههاى قرآن را به چهار دستهء بزرگ تقسيم كردهاند :
1 ) السّبع الطّول « 2 » -
هفت سورهء بلند . - بيشتر اين هفت سوره را چنين دانستهاند :
1 ) بقرة 2 ) آل عمران 3 ) نساء 4 ) مائدة 5 ) انعام 6 ) اعراف 7 ) ( انفال و توبه ) .
در اين صورت دو سورهء توبه و انفال را يكى شمردهاند « 3 » . ليكن سعيد بن جبير هفتمى
هامش
( 13 ) البرهان 1 : 194 ، 209 ، الاتقان 1 : 27 نوع هشتم .
( 14 ) بخارى . تفسير سورهء 4 : 27 و سورهء 9 : 1 ، مسلم : فرائض : 11 ، البرهان 1 : 209 ، الاتقان 1 : 26 نوع هشتم ، تفسير فتح القدير 1 : 505 .
( 1 ) مسند طيالسى شماره 1012 ، مسند احمد : رقم 17049 ( چاپ حلبى 4 : 107 ) مجمع الزوايد هيثمى 7 : 158 كه به طبرانى و ابو العوام منسوب است . تفسير طبرى 1 : 34 بولاق 1 : 100 طبع معارف ، التهذيب 10 : 153 ، المراسيل ابن ابى حاتم : 76 ، شرح المسند : حديث 3676 ، البرهان 1 : 258 .
( 2 ) الطّول بضم طاء و فتح واو جمع « الطولى » مثل الكبر و الكبرى ( قال ابو حيان التوحيدى : و كسر الطاء مرذول البرهان 1 : 244 ) غريب القرآن ابن قتيبه : 35 .
( 3 ) الاتقان 1 : 63 نوع هجدهم خاتمه ، البرهان 1 : 244 ، مجاز القرآن : 6 .