است و حسين بن فضل آن را لغزشى از مجاهد مىشمارد « 6 » . ابو الليث سمرقندى نيمى از آن را مكى و نصف ديگر را مدنى مىشمارد « 7 » .
واحدى مثل بسيارى از دانشمندان ديگر اين را دور مىداند كه پيامبر اكرم طى ده سال اقامت خود در مكه نماز را بدون فاتحه گذاشته باشد « 8 » و چنان كه مىدانيم واحدى در اثر مشهور و معتبر خود بر روايات و اسانيد محكمى اتكاء مىكند . به همين جهت برخى معتقد گشتهاند كه اين سوره دو بار نازل شده ، يك بار به مكه و بار ديگر در مدينه ، تا عظمت شأن و بزرگى مقدارش بهتر شناخته شود « 9 » . بهر ترتيب ، قول راجح چنين مىنمايد كه نخستين سورهء كاملهء نازل شده حمد باشد .
اما اولين سورهاى را كه پيامبر اكرم در مكّه علنى و آشكار ساخت ابن مسعود مىگويد كه سورهء النجم بود « 10 » .
دربارهء آخرين سورهاى كه به مكّه نازل شد اختلاف كردهاند . ابن عباس مىگويد العنكبوت ، ضحاك و عطاء گفتهاند المؤمنون و مجاهد گفت ويل للمطففين است « 11 » .
اما اولين سورهاى كه در مدينه نازل شد ، على بن حسين مىگويد : « ويل للمطففين » بود . واقدى گفته است كه سورهء قدر بود . ولى با وجود اين اقوال ، ابن حجر ادعا مىكند كه اتفاق بر اين است كه سورهء بقره نخستين سورهاى مىباشد كه در مدينه نازل شده است « 12 » . گرچه با وجود نظرات ديگر ادعاى اتفاق نمىتوان داشت ولى قول بر نزول سورهء بقره در آغاز ورود به مدينه معتبرتر و محكمتر به نظر رسيده است .
اما آخرين سورهء قرآن كه بتمامى نازل شد كدام بود ؟
در اين مورد هم سه قول نقل كردهاند :
1 ) سورهء مائده :
طرفداران اين قول به روايتى از عايشه استناد جستهاند كه در قول هفتم دربارهء آخرين آيه بدان اشاره شد و گفته شد كه ممكن است مراد آخرين
هامش
( 6 ) ابن عباس ، ضحاك ، مقاتل و عطاء گفتهاند : مكيه است ولى از قول مجاهد و ابو هريره گفتهاند مدنيه است . البرهان 1 : 194 ، الاتقان 1 : 12 نوع اول ، فصل سورهها .
( 7 ) الاتقان 1 : 12 .
( 8 ) واحدى : اسباب النزول : 13 .
( 9 ) دمياطى : اتحاف فضلاء البشر : 188 ح 2 . زركشى : البرهان 1 : 29 .
( 10 ) الاتقان 1 : 25 نوع هفتم فرع كشف الاسرار 9 : 352 .
( 11 ) البرهان فى علوم القرآن 1 : 193 .
( 12 ) الاتقان 1 : 25 نوع هفتم فرع .