نيست و در روايت دومى ضعيف شمرده شده ، ممكن است در اينجا منظور از اولين سوره ، نخستين آيات منزّله باشد كه در ابتداى سورهء العلق قرار گرفته است .
در مورد نخستين آيهء نازل شده ديديم كه قول سوم « 2 » اين بود كه سورهء فاتحه نخستين نازل شده است . البته پيش از آن آياتى نازل شده بود ، ولى تا آن هنگام سورهاى بتمامى يكباره نازل نشده بود و نخستين بار سورهء حمد بود كه بيكباره و كامل نزول يافت . سيد محمد رشيد رضا ( صاحب مجله و تفسير معروف المنار ) در تفسير سورهء حمد از امير مؤمنان على ( ع ) نقل مىكند كه سورهء حمد نخستين سورهاى است كه بر پيامبر گرامى نازل شده است ، و اين سخن در روايات بسيارى از على بن ابيطالب ( ع ) و ابن عباس نقل شده و ابو ميسره نيز مىگفت : نخستين چيزى كه جبرئيل در مكه بر نبى ( ص ) قرائت كرد ، فاتحة الكتاب بود تا آخرش « 3 » . اين سخن طرفداران بسيارى دارد . زيرا مىدانيم كه فاتحة جزئى از نماز است و نماز بدون سورهء فاتحه درست نيست « 4 » . زركشى نيز مىگويد : اولين سورهاى كه نازل شد سورهء فاتحه بود چنان كه در حديث آمده است : « نخستين چيزى كه در روز رستاخيز بنده را بدان محاسبه كنند نماز است « 5 » » .
دستهاى گفتهاند كه اين سوره مكّيّه است ، بدان دليل كه در سورهء الحجر ( آيهء 87 ) آن را سبع المثانى مىخواند و همه آن سوره را مكّيه مىشناسند . پس نزول فاتحه مسلما قبل از حجر بوده است . ولى از مجاهد چنين نقل كردهاند كه اين سوره مدنيّه
هامش
آن را ضعيف مىشمارد ( تفسير ابن كثير 1 : 30 ) : البرهان 1 : 208 از مجاهد نقل مىكند .
( 2 ) البرهان 1 : 207 ، اتقان 1 : 24 ، مجمع البيان 5 : 514 .
( 3 ) كشف الاسرار 1 : 4 .
( 4 ) صحيح مسلم 2 : 9 ( كتاب 4 الصلاة حديث 38 و 40 و 41 ) سنن بيهقى 2 : 37 ، 40 ، 43 ، 61 ، الوسائل شيخ حرّ عاملى : كتاب الصلاة ، كتاب كنز العمال 4 : 95 - 96 ، ترتيب مسند امام شافعى 1 : 78 ، 80 ، مسند طيالسى : حديث 2561 ، مسند احمد 6 : 142 ، 275 ، سنن ترمذى : كتاب 2 مواقيت الصلاة باب 115 و 116 .
( 5 ) اين حديث در كتب بسيارى آمده است : از جمله : سيوطى : جامع الصغير 1 : 193 ، سنن ترمذى : كتاب 2 مواقيت الصلاة باب 188 ، سنن نسائى : كتاب 5 الصلاة باب 9 ، سنن ابن ماجه : كتاب 5 الاقامة باب 202 ، سنن الدارمى : كتاب 2 الصلاة باب 91 ، موطأ مالك : كتاب 9 قصر الصلاة فى السفر حديث 89 ، مسند احمد : 1 : 161 ، 177 و 2 : 290 ، 425 و 4 : 65 ، 103 و 5 : 72 ، 377 ، مسند طيالسى ، حديث 2468 .