مردم توانفرسا بود . اين بود كه بفكر چاره افتادند . يزيد فارسى مىگويد : عبيد اللّه بن - زياد دستور داد كه حرف الف را وارد قرآن كنند و بدين ترتيب دو هزار حرف وارد قرآن شد . تا آن هنگام بجاى « قالوا » « قلو » و در عوض « كانوا » « كنو » مىنوشتند و نيز « قل و كن » « قال و كان » هم خوانده مىشد . ابن ابى داود سجستانى مىگويد :
چون نوبت حكومت به حجاج رسيد اين كار عبيد اللّه را به او باز گفتند و او يزيد فارسى را خواست . يزيد فارسى مىگويد : در آغاز سخت ترسيدم و شك نداشتم كه كشته خواهم شد . ولى چون يزيد توضيح داد حجاج قانع شد و از او درگذشت « 4 » .
در مورد خود حجاج ديديم كه نسخههاى چندى از مصحف عثمان تهيه كرد و به اطراف فرستاد « 5 » . از عمر بن عبد العزيز نقل است كه با همهء بدگوئى كه از حجاج مىكرد روزى گفت : هرگز بر حجاج دشمن خدا به چيزى حسد نورزيدم مگر بر دوستيش نسبت به قرآن و بخشش وى به اهلش « 6 » . . .
ابن ابى داود سجستانى آرد كه حجّاج بن يوسف حفّاظ و قرّاء را گرد آورد و ايشان را به شماره كردن حروف قرآن وادار كرد . پس نيمهء قرآن و ارباع و اسباع و اثلاث آن را معين نمود « 7 » . همچنين گفتهاند كه چند نفر را به سرپرستى نصر بن عاصم مأمور كرد كه روى بعضى از حروف نقطهگذارى كنند و نيز رسم الخط قرآنى را در 11 مورد اصلاح كرد كه تمام موارد آن را يك يك سجستانى در دو جا ذكر مىكند « 8 » .
ابن عطيّه « 9 » مىنويسد كه اعراب و نقطه گذارى قرآن بفرمان عبد الملك بن مروان بود و حجاج در « واسط » بدينكار كوشيد و تحزيب قرآن را بر آن افزود . او والى عراق
هامش
( 4 ) كتاب المصاحف : 118 . بلاشر نيز بدون ذكر اسم به كار او اشاره مىكند :Blachere:IntroductionauCoranP .08 ،note401 -Noldeke:Geschichtedes Qorantexts،S .552 .
( 5 ) دربارهء تغييرات او مراجعه كنيد : مصاحف 49 ، لغتنامه كلمهء حجاج .
( 6 ) سيرهء عبد العزيز : 89 .
( 7 ) كتاب المصاحف : 119 - 120 .
( 8 ) كتاب المصاحف : 49 و 117 .
( 9 ) عبد الحق بن ابى بكر بن عبد الملك غرناطى بن عطيه متوفّى حدود 543 ه . مصنف الجامع المحرر الصحيح - الوجيز فى تفسير القرآن العزيز در اندلس . قرطبى در تفسير معروف خود ( الجامع لاحكام القرآن ) كه در 20 مجلد در سال 1933 - 1950 به مصر چاپ شده بسيار از او نقل كرده است .
ترجمهء ابن عطيه را ببينيد : القلائد ابن خاقان : 239 - 247 ، البغيه سيوطى : 49 ، الصلة ابن بشكوال : 835 . از مقدمتان فى علوم القرآن : 4 .