خلاصه ، چنان كه ديديم به نظر اهل اخبار منشاء خط عرب حيره و انبار بود كه مردمى از عرب آن را ابتكار كردند و يا از الفباى سريانى اقتباس نمودهاند . اين پيدايش ظاهرا در حدود ظهور اسلام است و مسلمين از آنها آموختهاند و به كودكان خود ياد داده و كم كم در اين فن پيشرفت كردهاند . ترتيب حروف الفبا همان ابجد ، هوز ، حطى ، كلمن ، سعفص بود كه نزد سريانيها و يهود نيز مرسوم بوده است . ولى بعضى گفتهاند كه اين ترتيب در زمان خلافت عمر بن خطاب پيش آمد « 2 » . بهر صورت اين ترتيب حروف الفباى مرسوم زمان ما امريست كه بعدها پيش آمده است .
ظاهرا حروف الفبا به ترتيب ابجد و هوز اقتباسى از آرامى باشد و اشتقاق خط حيرى يا خط اهل انبار از خط مسند بدليل تفاوت زياد اين دو خط بعيد به نظر مىرسد « 3 » .
با اينكه اخبار گواهى مىدهد كه نوشتن در ميان مردم انبار يا حيره رواج داشته متأسفانه نوشتهاى از زمان جاهليت آنان بدست نيست تا بتوان قضاوت قطعىترى كرد و حتى كمال افسوس و اسف وقتى رخ مىدهد كه يادآور شويم اصولا از نوشتههاى زمان رسول خدا چيزى در دست نيست .
ولى با توجه به ارتباط خط مرسوم مكه و مدينه و اشتقاق آن از خط نبطى كه پس از ميلاد در شمال حجاز و شام رايج بوده و نيز خط آرامى كه اصل و منشاء آن است مىتوان قبول كرد كه بزرگان مكه نوشتن را از مردم انبار يا حيره آموخته باشند .
ميان حيره و جزيرة العرب ارتباط زيادى بود و داد و ستد بازرگانان رواج داشت . در كتب اهل اخبار نام بسيارى از بزرگان مكه را مىبينيم كه به حيره رفتهاند و برگشتهاند . در حيره خواندن و نوشتن رايج بود بخصوص به علت همسايگى با ايران و نفوذ تمدن ايرانى در ميان ايشان و حتى در ميان اخبار از آموزش كودكان حيره و نويسندگى آنان نيز داستانها ديده مىشود .
پس انتشار خط در ميان مردم عراق قبل از اسلام مسلم است . ارتباط مردم مكه و حيره هم كه ثابت است . بنا بر اين دور نيست مردم مكه نويسندگى را از مردم عراق آموخته باشند .
نكتهء ديگرى كه مىماند اشاره اخبار به نام واضعين خط بود كه ذكر كردهاند
هامش
( 2 ) صبح الاعشى قلقشندى 3 : 23 .
( 3 ) تاريخ العرب قبل الاسلام 7 : 61 .