10 - در زمان عمر
دنبالهء كار ابو بكر
گردآورى مصحف ابو بكر را ديديم . حدّاكثر اين بود كه گفتهاند : قرآن را جمع كرد بدون ترتيب سورهها . « 1 » حال بر روى صحيفههائى پراگنده بوده و يا مجموعه اى ميان دو جلد ، سخن روشنى در دست نيست و اين از كوتاهى اخبار و گزارشهائى است كه از مردم آن زمان بازگفتهاند . همين كوتاهىها موجب پيدايش اين همه فرضيهها شده است . از جملهء اين فرضيهها نيز اين است كه جمع آورى آن مصحف ، اگر هم به زمان ابو بكر آغاز شده ، انجامش به زمان خليفهء بعدى بوده است . از كسانى كه در اين باره تحقيق كردهاند و نظرياتى ابراز داشتهاند ، شوالى نويسندهء آلمانى است . « 2 » خلاصهء نظريات او را دوست دانشمندم آقاى دكتر عباس زرياب خوئى در سال 1346 شمسى كه چاپ اول اين كتاب منتشر شد ، روايت كردند « 3 » كه عينا از آنجا نقل مىشود :
« دربارهء نخستين گردآورى قرآن سه نظر مختلف است :
1 ) نخستين جمع آورى در زمان ابو بكر بوده است . 2 ) اولين گردآورى در عصر عمر صورت گرفته است . 3 ) آغاز آن در دوران ابو بكر و پايان آن در زمان عمر انجام يافته است .
اظهار نظر قطعى در اين باره محتاج تحقيق دامنهدارى است . در روايات اصلى كه در اين باب در دست است مطالبى ديده مىشود كه گاهى با هم و زمانى با اخبار
هامش
( 1 ) مقدمتان 274 « جمعه غير مرتب السور » .
( 2 )Schwally؛FestschriftsSechau، 123 - 5ff . SChwally؛GeschichtedesQorans،II، 81 .
( 3 ) تاريخ قرآن از راميار 326 ح 88 چاپ 1346 تهران .