گرد آورى شده بود . يعنى مثلا اول سورهء اقرأ 96 ؛ بعد المدثر 74 ؛ پس از آن نون و القلم 68 ؛ سپس المزّمّل 73 . . . تا به آخر . اما دربارهء اينكه شامل چه بوده و آيا تنها حاوى متن قرآن بوده و يا شأن نزول و ناسخ و منسوخ را نيز داشته است سخنان مختلفى گفتهاند .
امام باقر ( ع ) فرمود : كسى از مردم نيست كه بگويد قرآن را چنان كه خداوند نازل فرموده جمع كردهام ، مگر اينكه دروغ گفته باشد . قرآن را به ترتيب نزول كسى جمع و حفظ نكرد مگر على بن ابى طالب « 22 » . اين سخن از اهل بيت است و آخرين سخن ، ولى از جزئيات آن آگاهى بيشترى نداريم .
ابن أشته در مصاحف خود از ابن سيرين نقل مىكند كه على ( ع ) در مصحفش ناسخ و منسوخ را نيز نوشت و من در طلب آن برآمدم و در اين خصوص به مدينه نوشتم ولى بدست من نرسيد « 23 » . امين الاسلام شيخ طبرسى ( م 548 ) نيز از سلمان فارسى ( م 36 ) نقل مىكند كه آن حضرت قرآن را مشتمل بر تنزيل و ناسخ و منسوخ نوشت « 24 » . شيخ مفيد در كتاب « الارشاد » و رسالهء « السرويّه » مىنويسد كه على ( ع ) در مصحف خود منسوخ را بر ناسخ مقدم فرمود و در آن تأويل بعضى آيات و تفسير آنها را به تفصيل نوشت « 25 » . مرحوم مجتهد زنجانى روايت محمد بن - زيد بن مروان را نقل مىكند كه « 26 » « قرآن را زيد بن ثابت زمان ابو بكر جمع نمود و در اين امر ابىّ بن كعب ، عبد اللّه بن مسعود و سالم مولى ابى حذيفه با او مخالفت كردند ، آن گاه عثمان برگشته و قرآن را به رأى و عقيدهء امير مؤمنان على بن ابى طالب - عليه السلام در مصحف جمع نمود » .
روايت جالب توجهى هم هست كه آن دو سورهء « خلع و حفد » را به على ( ع ) نسبت مىدهد : عبد اللّه بن زرير غافقى تابعى محدّث « 27 » كه شاهد صفّين بود و سر - سپردهء خاندان نبوت ، ديديم ( ص 350 ) در برابر عبد الملك بن مروان خليفهء اموى ( 65 - 86 ) نيز چه موضع محكمى داشت . عبد الملك به او گفت : مىدانم كه چه چيز
هامش
( 22 ) بحار 92 : 88 ، وافى 2 : ب 72 / 130 .
( 23 ) اتقان 1 : 204 نوع 18 ، ابن سعد 2 : 2 / 101 ، تأسيس الشيعه حسن صدر 316 و 317 .
( 24 ) رجاء الغفران فى مهمات القرآن چاپ شيراز 1331 ه . ق .
( 25 ) بحار 92 : 88 .
( 26 ) ترجمهء تاريخ قرآن 77 چاپ 1317 ش .
( 27 ) ابن سعد 7 : 2 / 200 ، تهذيب ابن حجر 5 : 217 ، حسن المحاضرهء سيوطى 1 : 105 ، اتقان 1 : 226 .