مطّلع ؛ مىخواند و مىنوشت . پيش از زيد بن ثابت اسلام آورده و قبل از او از نويسندگان وحى بود . « 1 » در غزوات بدر ، احد ، خندق و همهء مشاهد با رسول اكرم بود . پيامبر گرامى به دو فرمود : اى ابو منذر ! دانش بر تو گوارا باد . و نيز فرمود :
خداوند به من فرمان داده كه قرآن را بر تو قرائت كنم . سپس حضرتش قرآن را بر او فروخواند . « 2 »
به دو « سيد المسلمين » هم گفتهاند . جزء چهار نفرى است كه پيامبر فرمود قرآن را از ايشان فرا بگيريد . و همچنين دربارهء او فرمود : « أقرء امّتى » « 3 » ، مسروق او را يكى از شش تن اصحاب فتيا مىشمارد و جزء چهار نفرى است كه انس بن مالك گفت قرآن را در زمان رسول خدا گرد آورده بودند .
او در زمان عمر بن خطاب شاهد وقعهء جابيّه « 4 » بود و پيمان با مردم بيت المقدس را همو نوشت « 5 » به زمان ابو بكر ( و عثمان ) در نوشتن قرآن شركت داشت .
او مردى كوچك اندام بود و موهاى سر و صورتش سفيد شده بود كه در مدينه فوت كرد . در سال مرگ او اختلاف است . از سال 19 تا سال 36 را گفتهاند . « 6 »
ذهبى در ترجمهء او مىگويد : وقتى او وفات يافت ، عمر گفت : « اليوم مات سيّد المسلمين » . پس وفاتش بايد قبل از 23 باشد ، ولى دلايل ديگرى در دست است كه در جمع قرآن به زمان عثمان نيز شركت داشته است . « 7 »
زرين حبيش نيز مىگويد كه او را در زمان عثمان ملاقات كرده است « 8 » و ديگرى هم كه شاهد روز وفات او بوده مىگويد مردم او را « سيد المسلمين » مىخواندند . « 9 »
هامش
( 1 ) ابن سعد 1 : 2 / 21 ، 23 ، 28 ، 35 و 2 : 2 / 103 و 3 : 2 / 59 ، ابن قتيبه 133 ، اسد الغابهء ابن اثير ، حفاظ ذهبى 1 : 15 ، تهذيب نووى 7 .
( 2 ) ابن سعد 3 : 2 / 59 س 15 و ص 60 س 20 ببعد ، مقدمتان : 64 ، 90 ، حضرت آيات 1 - 3 سورهء البيّنه 90 را بر او قرائت فرمود .
( 3 ) ابن سعد 3 : 2 / 59 و 60 ، ولى عمر مىگفت : « أقرئنا فى المنسوخ » .
( 4 ) اردوگاه جنگى « جابيّه » كه به شمال ميدان يرموك است و هنوز نام آن بر دروازهء غربى دمشق اطلاق مىشود ، در نزديكى سقوط بيت المقدّس ( سال 15 ) همهء سران لشكرهاى اسلامى در آنجا گرد آمدند و مورد بازديد عمر قرار گرفت .
( 5 ) تاريخ ابن عساكر 2 : 322 .
( 6 ) كتاب الوفيات ابن قنفذ 47 ، ط . 1971 بيروت .
( 7 ) تهذيب التهذيب 1 : 188 .
( 8 ) تهذيب التهذيب 1 : 188 ، اسد الغابه 1 : 3 ، اصابه 1 : 10 .
( 9 ) ابن سعد 3 : 2 / 61 ، 62 ، تاريخ ابن عساكر 2 : 329 .