از جمله كائتانى مىگويد : « 17 » در ميان اين كشته شدگان ، قاريان قرآن بدان حد زياد نبودند كه چنين شمارهء زيادى از آنها كشته شود . آنها بيشتر نومسلمانها بودند .
صورتى كه او از نام كشته شدگان تهيه كرده 151 نفر است كه در ميان آنها تنها دو تن ( سالم و عبد اللّه بن حفص ) را مىيابيم كه قارى بودنشان مسلم است ! شوالى نيز اين سخن را با عباراتى ترديدآميز نقل مىكند « 18 » و از آن پس ، در كتب اروپائيان زياد نقل شده است .
اولا ، صورت تهيه شدهء كائتانى ، صورت كاملى نيست . امروز آن صورت را خيلى دقيقتر و مفصّلتر مىتوان تنظيم كرد ، ثانيا توجه كنيم كه به هر صورت ، اين قبيل آمار و فهرستها هرگز نمىتوانند كامل باشند . زيرا بهيچوجه هيچكدام از مورخان ادعاى نام بردن همهء كشتگان را نداشتهاند و صورت دقيقى هم بدست ندادهاند .
اختلافات هم بسيار است . مثلا اگر نام شهيدان يمامه را از « انساب الاشراف » ابن حزم استخراج كنيم و با صورت بلاذرى در فتوح البلدان مقايسه كنيم مىبينيم ابن حزم بيست نفر را صورت مىدهد ، بلاذرى 32 نفر را و ظاهرا تنها در 12 نفر با هم شريكند . صورتى را هم كه ابن اثير مىدهد درخور توجه است . تنها از شاهدان بدر 15 نفر و از شاهدان احد 9 تن را جزء شهداى آن روز نام مىبرد كه اين خود حاكى از عظمت حادثه است و آن ادّعائى را كه مىگفت بيشتر نومسلمان بودهاند به آسانى ردّ مىكند . بنابراين ، هر صورتى بستگى دارد به منبعى كه مورخ در اختيار داشته و اگر هم تمام منابع موجود را برسيم ، باز بهيچوجه نمىتوان ادعاء كرد كه احصاء كاملى كردهايم و صورت تمام كشتگان را در اختيار داريم . چه فراوان اسامى هستند كه اساسا در هيچيك از منابع ذكر نشدهاند . پس هر صورتى با هر دقّتى هم كه تهيه شود نمىتواند مورد ادعاء قرار گيرد كه صورت كاملى است .
اما در هر مورد تعداد قاريان قرآن كه كائتانى مىگفت فقط 2 نفر بودهاند ، نگاهى به صورت كوتاه هر يك از مورخان ، تعداد نسبة زيادى را به ياد مىآورد . از جمله :
ثابت بن قيس اول خطيب انصار بود و بعد خطيب نبوى شد ( در مدينه ) . او كاتب وحى و قارى قرآن بود . « 19 »
هامش
( 17 )Caetani؛AnnalidellIslam .،II/i .،P .317infra .( 18 ) تاريخ قرآن از نولدكه 2 : 20 .
( 19 ) انساب الاشراف ابن حزم 346 .