نفر . « 29 » بدين جهت در ذكر اين نامها بايد بسيار با احتياط بود . بخصوص كه ميان وظيفهء كتابت وحى و نوشتن رسائل و عهود تفكيك نشده و همه را در هم نام بردهاند . در صورتى كه واقعا بايد ميان همان كاتبان وحى هم ، پس از قطعى شدن امر ، قائل به تميز بود . پارهاى چون على ( ع ) ، عثمان ، ابىّ ، زيد ، ابو موسى ، مصعب ، حنظلة بن الربيع به دعوت رسول خدا كتابت مىكردند و عدهء ديگر ظاهرا از نظر علاقهء شخصى و عشق به ثبت وحى و داشتن نوشتهاى از قرآن براى كمك به حفظ آن ، آيات را مىنوشتند .
نام ديگرى هم كه جزء كاتبان آمده سعيد بن عاص ( م 59 ه ) است كه در كنف حمايت عمر بن خطاب بزرگ شد و بعد جزء كاتبان قرآن در زمان عثمان قرار گرفت .
ظاهرا وقتى رسول خدا رحلت يافت ، او بايد حدود 9 سال مىداشته ، « 30 » بنابراين طبيعى است كه نمىتوانسته جزء كاتبان وحى قرار گيرد . حنظلة بن الربيع هم مورد گفتگو قرار گرفته است . او معروف به « حنظلهء كاتب » بود . بعضى مىگويند هر وقت كاتبى نبود او را صدا مىكردند و كتابت مىكرد . بدين جهت هم شهرت « حنظلهء كاتب » يافته بود . « 31 » اما بلاذرى از واقدى نقل مىكند كه حنظله فقط يك مرتبه در حضور رسول خدا نوشت « 32 » و بدين سبب اين شهرت را پيدا كرد . به هر حال ، بيشتر كتابتى كه از او باز گفتهاند مربوط به نامههائى است كه پس از رحلت حضرت رسول و در زمان خلفاء نوشته است . « 33 »
مشكل اساسى ديگرى نيز وجود دارد كه وقتى محدّث يا مورخى در ضبط نام يا مطلبى اشتباه كرد ، اين اشتباه به طور مسلسل و در پى هم به كتب بعدى سرايت مىكند و پس از مدتى رنگ حقيقت به خود مىگيرد . گاهى اين اشتباهات مضحك است . گويا در پايان اسامى كاتبان ، كسى به رسم تأييد و تسجيل صورت ، كلمهء
هامش
( 29 ) شخصيت تاريخى اين مرد كاملا روشن نيست . چنين فردى را ابن قتيبه از منافقان مىشناسد ( معارف 343 ) ابن حجر در اصالت او دچار ترديد است ( اصابه 2 : 21 و 22 ) ، ابن حزم دو نفر بدين نام ياد مىكند : يكى حصين بن نمير بن أسامه از بنى جشيش كه جزء قاتلان امام حسين ( ع ) بود . ( جمهرة 228 ) و در 67 ه نزديكى كوفه با ابن زياد به قتل رسيد . ديگرى حصين بن نمير بن ناتل سكونى ( جمهرة الانساب 429 ) . به هر صورت ، وجود چنين نامى ميان كاتبان وحى جاى سؤال دارد .
( 30 ) ابن سعد 5 : 20 .
( 31 ) عقد الفريد 2 : 144 ، التنبيه و الاشراف 246 .
( 32 ) فتوح البلدان 459 ، معارف 300 .
( 33 ) مجموعة الوثائق السياسيه 293 - 301 .