قرائت آن از آغاز تا انجام با آداب خاص خود . عبد اللّه بن عمرو را ديديم ( ص 234 ) كه مىخواست قرآن را به هر شبى يك بار ختم كند و پيامبر فرمود به هر ماهى و يا دست كم هر سه شبى يك بار ختم كند و گفتهاند : هر كه قرآن را به كمتر از سه شب ختم كند آن را نفهمد . قيس بن صعصعه و سعيد بن منذر نيز يك چنين اجازهاى گرفتهاند . ابىّ بن كعب هم قرآن را به هشت شب يك بار قرائت مىكرد « 48 » . اينها به خوبى مىرساند كه ياران پيامبر تا چه حدّ در حفظ قرآن كوشش داشتهاند و چگونه همهء قرآن را به عنوان عزيزترين نادرهء وجود در گنجينهء ذهن خود حفظ مىكردند . گذشته از آنكه ، كتابت نيز ياور اين حافظه بود .
به هر صورت ، آنچه مسلّم است اين است كه بحث بر سر كم و زياد دانستن بعضى از صحابه : اين كه مثلا مجمّع بن جاريه ، يكى دو سوره در عهد نبى ( ص ) نمىدانسته و بعد آموخته ، ابن مسعود فقط هفتاد سوره از شخص پيامبر آموخته و بقيه را از ديگران گرفته ، زيد دو آيهء آخر سورهء توبه را مثلا فراموش كرده و از اين قبيل سخنان ، اينها بهيچوجه در تواتر قطعى و مسلّم آيات قرآنى تشكيكى ايجاد نمىكند .
شرط تواتر در روايت قرآن آن نيست كه هر فردى همهء قرآن را به حفظ داشته باشد .
همين كه همه را همگان دانند كافى است . حديث انس و امثال آن هيچ لطمهاى بدين تواتر قطعى ندارد تا اسباب دست ملحدان قرار گيرد . البته در اينجا سخن از حافظان قرآن در زمان رسول خدا بود و الّا بعد از وفات وى ( ص ) هزاران نفر بدين كار بزرگ اهتمام ورزيدند و نسل بعد از نسل ، سينه به سينه اين كلام الهى را تا امروز دهان به دهان به نسل كنونى رساندهاند . با اين كه امروز اين همه وسايل چاپ و انتشار و نوارهاى سمعى و بصرى رواج دارد ، باز در آموزش قرآن همچنان تكيهء بيشتر بر حافظه و دريافت روياروى از معلم است .
در ميان همهء اصحاب رسول خدا و آن صورتى كه از اسامى ديديم ، هفت نفر هستند كه شهرت بيشترى در قرائت قرآن و آموزش آن يافتهاند : على ( ع ) ، عثمان ، ابىّ ، زيد بن ثابت ، ابن مسعود ، ابو الدرداء ، ابو موسى اشعرى « 49 » ، و الّا
هامش
براى پسر بچهاى كه اولين دفعه قرآن را تمام كرده جشن مىگيرند و آن را « اقلابه » مىگويند . وقتى ثلث يا نصف قرآن را خوانده باشد ، جشن « اشرافه » گرفته مىشود . در مصر معمولا در مهمانيها ختم قرآن مىنهادند .
( 48 ) ابن سعد 3 : 2 / 60 ، يا در مورد عثمان مىگويند كه به نماز ، قرآن را ختم مىكرد ، ايضا 3 : 1 / 53 .
( 49 ) اتقان 1 : 251 نوع 20 فصل . به نقل از طبقات القراء ذهبى .