آنچه در زمان عثمان انجام شد « نسخ » يا نسخه بردارى و تكثير نسخه مىدانند . « 8 »
پس ، همه جا نمىتوان جمع را به معنى حفظ گرفت . معنى كلمه بر حسب مورد فرق مىكند . وقتى على ( ع ) ردا به دوش نمىگيرد تا قرآن را جمع كند ، هرگز نمىتواند بدان معنى باشد كه به حفظ كردن و از بر كردن قرآن همت گماشته است . بلكه همچنان كه تاريخ شاهد است او و بسيارى از صحابه مجموع قرآن را نوشتهاند . در دورهء نبوى هم جمع همين معنى را مىدهد . يعنى هم حفظ و هم نوشتن و هم گرد آورى است .
اصطلاح ديگرى كه كمابيش در اين بحث پيش مىآيد ما بين الدّفتين و يا ما بين اللوحين است .
دفّ جلدى از پوست حيوانات بوده كه در آغاز ، علوم و حوادث را بر آن مىنوشتند .
بعدها كاغذها و برگهاى نوشته شده را براى نگهدارى بهتر ميان دو جلد پوستى مىگذاشتند و به آنها « الدّفّتين » مىگفتند . به كتاب هم « مجموع ما بين الدّفّتين » مىگفتند . زيرا مجموعهاى بود ميان دو جلد پوستى . همچنين ما بين اللوحين هم گفته مىشد كه همان ميان دو جلد معنى مىدهد . لوح يعنى صفحهء پهنى از چوب و تخته و استخوان و غير از آن كه بر آن مىنويسند . لوح محفوظ هم كه مىگويند صفحهاى است نوشته كه در حفظ خداست .
تأثير قرآن
براى بررسى بهتر مسألهء تأليف قرآن در زمان رسول خدا ، شايد بهتر باشد كه نخست وضع قرآن و تأثير آن را در اذهان مردم آن روزگار بسنجيم . گرچه اين سخن در ابعاد مختلف خود ، در خور آن است كه كتابها در آن باره نوشته شود و چنان كه سزاست تجزيه و تحليل و بررسى شود ، امّا در اينجا به اقتضاى كلام و تناسب سخن به اشارهاى كوتاه بسنده مىكند . از آن همه تأثير قرآن در جامعهء بشرى ، در تغيير و تحوّل مردم عرب ، اصلاح و بسط و لگام زدن به زبان عرب ، استيلاى بر افكار عرب و عجم ، در مىگذريم و به همان تأثير در تحوّل افراد و موجب اسلام آوردن افراد شدن كوتاه مىآئيم . فقط تأثير شنيدن آيات را در افراد مخالف مىبينيم . در اين مورد ما دهها تن را به نام و نشان مىشناسيم كه براى مجادله و انكار و اعتراض نزد
هامش
( 8 ) البرهان فى علوم القرآن 1 : 235 .