نشان مىدهد كه بيشتر قرآن 4 آيه و 5 آيه و در همين حدود نازل مىشده ، ولى اين ترتيب هميشگى نبوده است . گاه بوده است كه حتى قسمتى از يك آيه يك جا نازل مىشده و قسمت ديگر وقت ديگرى . گفتهاند كه ده آيهء قصهء افك ( 24 : 11 - 20 ) « 3 » و ده آيهء اول سورهء مؤمنين يك جا نازل شده ، ولى نزول جملهء « غير اولى الضرر » « 4 » به تنهائى بوده و همچنين نزول
« وَ إِنْ خِفْتُمْ عَيْلَةً »
( 9 : 28 ) تا آخر آيه بعد از نزول اول آيه بوده است . 5 آيهء اول سورهء « اقرأ » و 5 آيهء اول سورهء « و الضحى » يك جا آمده و سورههاى كوتاه را هم مىگويند بيشتر يك جا آمده و « معوذّتين » هر دو با هم آمده است « 5 » . زمانى هم سورهء مفصلى مثل « انعام » و « المرسلات » يك جا و يكباره نازل شده است . ابن مسعود گفت : « ما با نبى اكرم به منى در غارى بوديم « 6 » كه « و المرسلات عرفا » نازل شد و من آن را از دهان مباركش شنيدم ، هنوز دهانش به آن مرطوب بود كه ناگاه مارى به ما حمله كرد . پيامبر فرمود آن را بكشيد و ما حمله برديم و مار رفت . ولى ندانستم به كدام آيه ختم فرمود به آيهء
( فَبِأَيِّ حَدِيثٍ بَعْدَهُ يُؤْمِنُونَ »
( 77 : 50 ) و يا
« إِذا قِيلَ لَهُمُ ارْكَعُوا لا يَرْكَعُونَ »
( 77 : 48 ) . يا سورهء « انعام » شبى در مكه يك جا فرود آمد و در اطراف آن هفتاد هزار فرشته بود . « 7 » روايات زيادى در اين باره هست كه براى داورى درست بايد به موضوع مورد بحث و متن آيات و ارتباط و تناسب ميان آنها نيز اهميّت كافى دارد .
راز اين نزول
حركت تاريخى اسلام و تحرّكى كه در مسلمانها ايجاد كرد و شور و نشاطى كه در پيكر جامعهء بشرى دمانيد ، آن روح قوى و پرصلابت مسلمانها ، آن ايثار و فداكاريها ، آن گذشتها و بذل جانها ، همه و همه جريان عظيمى بود كه از حركت و ايمان مسلمين صدر مايه مىگرفت و آن حركت و ايمان اوليه هيچ سرّ و رمزى نداشت جز اين نزول تدريجى آيات ! رمز و انگيزهء اصلى پيروزى اسلام همين نزول
هامش
( 3 ) داستان افك مشهور است كه در آن آيات زوجهء رسول خدا از تهمت و افتراء تبرئه گرديد .
( 4 ) در آيهء« لا يَسْتَوِي الْقاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ وَ الْمُجاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ( 4 : 95 ) .
( 5 ) اتقان نوع 16 فرع و نوع 3 .
( 6 ) در شب عرفه ، شب نهم ذى الحجه بوده و يا در ليلة الجن در غار حراء بوده ، اتقان نوع 3 ص 84 .
( 7 ) اتقان 1 : 136 نوع 13 و فتح القدير 5 : 344 .