و يا سخن گفتن او ( تكليم ) مادى باشد ، و كسانى هم بگويند بله ، ما هم صدائى چون پرواز زنبوران شنيدهايم ! منظور از نزول ، ظهور وحى است در پيامبر . يعنى نزولى معنوى و روحانى كه تنها پيامبر آن را ادراك داشته و حقيقت آن را مىدانسته است . پس به ناچار در اينجا براى نزول بايد معنى مجازى به كار برد . در واقع ، بيشتر اين اصطلاحات ، استعارات و تمثيلات مادى است تا به فهم عمومى نزديكتر باشد .
بنابراين ظهور وحى در پيامبر تعبير به نزول شده است .
در قديم كه بحث بر سر مخلوق بودن قرآن گرم بود ، بر سر معناى اين كلمه نيز بحثها جريان داشت . قطب رازى « 3 » مىگويد : نزول در معنى مجازى به كار رفته ، كسى كه معتقد است قرآن معنى قائم به ذات خداوندى است ( يعنى قرآن قديم است ) ، انزال قرآن مىشود : ايجاد كلمات و حروف دال بر اين معنى و ثبت آن بر لوح محفوظ . اما كسى كه مىگويد قرآن همين الفاظ است ( يعنى قرآن را مخلوق مىداند ) ، پس انزال آن تنها ثبت در لوح محفوظ خواهد بود و اين معنى مناسب است چون از دو معنى لغوى نقل شده ، و ممكن است كه مراد به انزال آن ، اثبات آن در آسمان اين جهان پس از اثبات در لوح محفوظ باشد ، و اين البته مناسب معنى دومى است . مراد به انزال كتب بر پيغمبران اين است كه فرشته آن را از خداوند دريافت مىكند ، دريافتى روحانى ، و يا آن را از لوح محفوظ حفظ مىكند ، آن گاه آن را فرود مىآورد و وحى مىكند . » « 4 » گفتيم كه در معنى « انزال » اختلاف كردهاند . بعضى گفتهاند معنى آن اظهار قرآن است برخى ديگر مىگويند منظور اين است كه خداوند كلام خود و قرائتش را به جبرئيل فهمانيده و او آن را به زمين آورده است . « 5 » البته انزال و تنزيل با هم فرق دارند . راغب مىگويد : فرق اين دو در وصف قرآن و ملائكه اين است كه تنزيل مختص به جائى است كه به فرستادن قرآن به پراگندگى ، مرتبهاى بعد مرتبه ، اشاره مىكند ولى انزال عام است و تنزيل را هم شامل مىشود . « 6 » چنان كه مىدانيم يكى از نامهاى قرآن « تنزيل » است و اين اسم فعلى است از نزّل ( مصدر باب تفعيل ) به معنى فرو فرستادن . يا مصدرى است در جاى مفعول
هامش
( 3 ) محمد بن محمد بن ابى جعفر از شاگردان مبرّز علامهء حلّى ( م 776 ) در دمشق ، يك حاشيه بر كشّاف دارد به نام بحر الاصداف و ديگر شرحى بر كشاف به نام تحفة الاشراف .
( 4 ) اتقان : نوع 16 ، المسألة الثانيه ، به نقل از حواشى كشاف .
( 5 ) البرهان زركشى 1 : 229 .
( 6 ) مفردات 508 كلمهء نزل .