اينها در خور اين بود كه مورد بحث قرار گيرند . البته مىشد كه مستدركى بر كتاب افزوده شود . اما بحث مستوفى بدانجا مىكشيد كه فرع بر اصل بچربد . اين بود كه به ناچار از آنها درگذشتم و براى فايدهء بيشتر چند جدول اساسى كه حاصل سالهاى كار بود به جاى آنها بر اين كتاب افزودم . باشد كه براى آنها كه از سويداى دل و عمق وجود در پى پژوهش و دانستند و دلى پرتاب و سرى پرشور دارند مفيد فايدتى گردد .
اما چرا تاريخ قرآن ؟
گرچه اين نام اكنون به اصطلاح جاى خود را باز كرده و كتب مختلفى با صفات و زوايدى اين نام را يافتهاند . اما از آنجا كه وقتى اين نام برگزيده شد ، براى بعضى از علماى اعلام و سروران كرام كه سابقهء لطفى قديم و مرحمتى عميم داشتند پرسشى پيش آورد ، ناچار توضيح مختصرى مىدهد . نمىخواهم اينجا آن مطلب قديمى را مطرح كنم كه آيا كلام خدا قديم است و ازلى و جزء ذات خداست و همچون وجود او تعالى سرمدى و ازلى است ، و يا مخلوق است و آفريدهء پروردگار و به هر حال سرگذشتى يافته است . ولى اين را مىخواهم بگويم كه وقتى اين كلام از مصدر جلال و غزّتش صادر شده و بر دل پاك پيامبر نقش بسته و از دو لب مبارك او ( ص ) به مردم جهان ابلاغ گشته ، ابناى بشر با اين كلام چه كردهاند ؟ كلماتى بود كه در هوا طنينى يافت و تمام شد ، و يا اينكه بر دل مردم مؤمن نشست و در طول تاريخ زمان نقشى و الا يافت . مردم اين جهان با اين كلمات نازله زندگى كردند ، بدان دل بستند و آن را چون جان شيرين عزيز داشتند و شالوده و بنيان زندگى خود را بر آن نهادند ؟ طبيعى است كه وقتى اين كلام الهى مايهء هستى بخش زندگى مردم جهان قرار مىگيرد سرگذشتى مىيابد . گذشتهاى در پس سر نهاده و تاريخى دارد .
چه بسا كه در آغاز ديگران اين نام را انتخاب كرده باشند ، ولى بهيچوجه چنين نامى حاكى از آن نيست كه قرآن ( مثلا پس از رسول خدا گرد آورده شده باشد و يا سخن ديگرى جز خدا باشد . اين تاريخ و يا سرگذشت كتابى است كه از لوح محفوظ توسط فرشتهاى جبرئيل نام بر پيامبر خدا نازل شده ، سرگذشت آن از لحظهء نزول و يا حتى پيش از آن ، تا امروز كه ميان دستان و پيش روى ماست . مگر تاريخ چيست ؟ بازگوئى گذشته و اين نيز تاريخ اين كتاب مقدّس آسمانى است . البته گذشتگان براى اين رشته نام ديگرى داشتند و بيشتر در اين باره عنوان علوم قرآن را به كار مىبردند . اما در واقع اين عنوان بسيار وسيعتر از آن بود كه در اينجا چنان كه بايد مورد بررسى قرار گيرد . علوم قرآن دامنهاى يافته كه بررسى آنها سالها فرصت و جلدها كتاب مىخواهد . و به هر حال تاريخ قرآن قسمتى از علوم قرآن است .
نخستين بار در كتب اسلامى اين عنوان از طرف علامهء فقيد مرحوم مجتهد « 1 » زنجانى طاب ثراه انتخاب شد و بعد از آن در چاپ اول اين كتاب به نظر صاحبنظران رسيد .
نكتهء ديگر اينكه شايد در برداشت بعضى از مطالب در اين كتاب با برخى از فحول
هامش
( 1 ) . ابو عبد الله الزنجانى عضو المجمع العلمى العربى فى دمشق .