2 - على بن ابراهيم قمى كه از مشايخ شيخ كلينى است و تا سال 307 زنده بوده ، تأليفات متعددى دارد كه در فهرست ابن نديم و فهرست شيخ طوسى و فهرست نجاشى « 1 » ياد شده است و يكى از آنها تفسير قرآن مجيد مىباشد كه به نام « تفسير القمى » يا « تفسير على بن ابراهيم » مكرر چاپ شده است .
بحث درباره اين تفسير خود مقالهاى جدا و مفصل مىطلبد ، « 2 » آنچه اينجا مىخواهيم ياد كنيم اين است كه در مقدمه اين تفسير پيش از شروع به تفسير سوره حمد ، مطالبى در بيان انواع آيات قرآن مجيد در بيست و دو صفحه ( چاپ حروفى ) ذكر شده است كه مىتوان آن را رسالهاى جداگانه در اين موضوع بشمار آورد .
3 - ابو عبد اللّه محمد بن ابراهيم بن جعفر نعمانى كاتب ، معروف به ابن ابى زينب يا ابن زينب نعمانى ، از دانشمندان سده چهارم و نيز از شاگردان مرحوم شيخ كلينى تا سال 342 زنده بوده است « 3 » تأليفات او عبارتند از : كتاب الفرائض ، كتاب التسلى ، كتاب الرد على الاسماعيلية ، كتاب الغيبة و كتاب تفسير القرآن لاهل البيت . « 4 » از اين تأليفات ، اثر چهارمى مكرر چاپ شده است و درباره پنجمى ، صاحب وسايل و رياض العلماء گفتهاند : قطعهاى از آن را ديدهايم « 5 » و ظاهرا مقصود آنها همان باشد كه علامه مجلسى در بحار الانوار ، درج كرده است .
مرحوم علامه مجلسى رسالهاى در حدود صد صفحه درباره تقسيمبندى آيات قرآن مجيد « 6 » به روايت نعمانى در كتاب القرآن بحار الانوار درج نموده است و نيز وى
هامش
( 1 ) - فهرست ابن نديم ، ص 325 ، فهرست نجاشى ، ص 260 . فهرست طوسى ، ص 115 .
( 2 ) - ر ك : كيهان انديشه شماره 32 ، مقاله پژوهشى پيرامون تفسير قمى ، سيد احمد موسوى .
( 3 ) - نسخهاى از غيبت نعمانى در سال 342 ه از مؤلف روايت شده است به مقدمه غيبت نعمانى چاپ تبريز ص 9 رجوع شود و در ذريعه ج 16 ، ص 79 از يك نسخه قديمى غيبت نقل شده كه فراغ مؤلف از اين كتاب در سال 342 بوده است .
( 4 ) - معالم العلماء ص 134 ، مقدمه غيبت نعمانى ، چاپ صدوق ، ص 13 . روضات الجنات ص 529 . مقدمه غيبت نعمانى ، چاپ تبريز ، ص 11 .
( 5 ) - الذريعه ، ج 4 ، ص 318 ، رياض العلماء ، ج 5 ، ص 14 ، امل الآمل ، ج 2 ، ص 332 .
( 6 ) - آقاى حاج شيخ حسن فريد در سال 1396 هق همين رساله درج شده در بحار را به نام « معالم