اين كتاب ايشان را به خود جذب كرده است . زيرا ديده است در آن حرفهاى تازهاى هست كه در « مجمع » نيامده است . از اينرو كشّاف را خلاصه كرده است . شايد به اين منظور كه كسانى كه كتاب « مجمع البيان » مىخوانند ، اين را هم كنارش بخوانند تا از فوائدش محروم نباشند . نام خلاصهء كشّاف ؛ الكافى الشافى است و متأسفانه نسخهاى از آن هم در دست نيست .
66 ساله بود كه پسرش از او با اصرار خواست كه « مجمع البيان » را خلاصه كند . ولى ايشان به تأخير مىانداخت تا اينكه سنّشان از هفتاد هم گذشت و بعد تصميم گرفتند اين كار را انجام دهند . كه هم مجمع را تلخيص كند و هم تفسر دومش را در آن منعكس كند . يعنى هم خلاصهء مجمع باشد و هم داراى مزاياى كشّاف . و اين همان « جوامع الجامع » است . كه گاهى به عنوان خلاصه مجمع البيان معرفى مىشود .
بعضى در شرح حال او گفتهاند چهار تفسير دارد : كبير - وسيط - وجيز - الكافى الشافى . ولى برخى ديگر گفتهاند اين اشتباه است . بلكه تفسير كبير ايشان مجمع البيان است . تفسير وسيط همان جوامع الجامع است . و تفسير وجيز همان « الكافى الشافى » است كه خلاصهء كشّاف مىباشد . « 1 »
و امّا اينكه چه منابعى در اختيار ايشان بوده است : خود ايشان در « مجمع البيان » تصريح مىكند « تبيان » در اختيار من است و از آن استفاده مىكنم . ولى تصريح هم مىكند كه قصد تهذيب و تكميل آن را دارد . امّا آنچه كه معروف است كه « مجمع البيان » همان « تبيان » است كه مرحوم طبرسى آن را منظّم كرده است معنايش اينست كه درصد خيلى زيادى از مطالب تبيان در مجمع هست چون ايشان قصد تهذيب و تكميل و تنزيه آن را داشته است . يعنى هم به بحثهاى تبيان نظام داده است . هم تصحيح كرده است و هم زوائد را حذف كرده است و هم مطالبى به آن افزوده است .
هامش
( 1 ) . احتمال دارد كه تفسير وجيز ، « جوامع الجامع » و تفسير وسيط « الكافى الشافى » باشد . بايد ديد كه كدام بزرگتر است . چون نسخهاى از خلاصهء كشّاف در دست نيست چنين احتمالى ممكن است داده شود . اما به ذهن مىآيد كه وجيز خلاصه كشاف باشد .