خردمندان براى فهم معانى الفاظ و جملهها از جمله قرآن و حديث است ، استمداد جوييم ؛ مثلا هنگامى كه گفته مىشود
يَدُ اللَّهِ فَوْقَ أَيْدِيهِمْ
؛ « 1 » دست خدا بالاى دستهاى آنهاست ، عقل در اينجا مىگويد : مسلّما منظور از دست خدا عضو خاصى كه داراى پنج انگشت است ، نيست ؛ زيرا خدا اصولا جسم نيست . . . بلكه منظور از آن قدرت خداست كه ما فوق همه قدرتهاست . « 2 »
به همين دليل است كه مفسران در عصر حاضر بسيارى از مسائل كلامى و فلسفى ( مانند بحث جبر ) را كه محكوم عقل است مردود مىدانند ؛ حتّى مفسّران عصرى اهل سنت از جمله شعراوى ، مراغى ، وهبه زحيلى و . . . با اينكه اشعرى مسلك هستند ، برداشت جبر را از آيات قرآن مردود مىشمارند ؛
پ ) متعارض نبودن قرآن با علوم : گاهى نيز مفهوم عقل گرايى را معارض نبودن آموزههاى قرآنى با علوم به معناى عام آن مىدانند كه نه تنها در مباحث اعتقادى ، بلكه در پاسخگويى به شبهات جديد بر خردورزى در تفاسير با ادله روشن تكيه مىكنند ؛ مثلا در تبيين مسئله آزادى انديشه و قلم ، حقوق زن و مسئله حجاب « 3 » اين گونه پيش مىروند . اين معنا منطبق با نظريهاى است كه تفسير عقلى و اجتهادى را يكى مىداند و معتقد است مفسر به ادله مختلف عقلى و گاهى نقلى براى اثبات مدعاى خود و ردّ و نقد ديدگاههاى ديگران مىپردازند .
آيت اللّه معرفت مىنويسد : تفسير اجتهادى بر عقل و نظر تكيه مىكند - بيشتر از آنكه بر نقل و آثار تكيه كند - تا معيار نقد و پالايش ، دلالت عقل رشيد و رأى درست باشد . « 4 »
هامش
( 1 ) . فتح ، 10
( 2 ) . ناصر مكارم شيرازى ، تفسير به رأى ، ص 38
( 3 ) . در دائرة المعارف لايدن قرآن ، ج 2 ، « مقاله فيمنيسم » قرآن را احياكنندهء حقوق زن و ارزشهاى وى مىداند .MargotBadranfemi nismandtheQuranE ncyclopadiaofQur anV : 2 , p . 991 .( 4 ) . محمد هادى معرفت ، التفسير و المفسرون في ثوبه القشيب ، ج 2 ، ص 394