او در محرم سال 1354 جزء 12 را به اتمام مىرساند و در همان سال نيز از دنيا رخت بر مىبندد .
شيخ محمّد عبده دروس تفسيرى خود را در « الازهر » بر شاگردان به مدت شش سال تدريس مىكند . رشيد رضا هر آنچه را از استاد مىشنيد ، مىنوشت و پس از آن مذاكراتى با استادش انجام مىداد و مطالب آن را در مجلهء المنار منتشر مىكرد . او شخصى آزادانديش و صاحب نظر بوده است و بيشتر توجهش به مشكلات مسلمانان همان عصر بود . وى با دولتهاى استعمارى مخالف و اهل مبارزه با كفر ، زور و انديشههاى مخالف دينى بوده است .
تمام تلاش مؤلفان محترم ارائه دين منطبق با زمان بوده است ؛ امّا متأسفانه گرايش به علوم و افكار روز باعث شده كه به تفسير به رأى نيز مبتلا شوند ؛ از جمله دربارهء « جن » واقعيت آن را مىپذيرد ؛ ولى آن را به نوعى ميكروبهاى امراض تفسير كرده كه هرگز قابل رؤيت نيستند . « 1 » يا مثلا « ابابيل » در سورهء « فيل » را به مرض « آبله » تفسير مىنمايد و . . . .
3 . محاسن التأويل
مؤلف آن محمّد جمال الدين بن محمّد سعيد بن قاسم حلاق ، معروف به قاسمى ( متوفاى 1283 - 1332 ق ) است . او پيشواى اهل شام بود كه در دمشق به دنيا آمد و در همان جا وفات كرد و از رهبران نهضت سياسى ضد استعمارى در شام بوده
هامش
( 1 ) . المنار ، ج 3 ، ص 96 : « انّ الاجسام الحية الخفية . . . تسمّى بالميكروبات يصح ان تكون نوعا من الجن و قد »