چكيده
1 . روش اجتهادى در تفاسير قرن 7 و 8 تداوم يافته كه مىتوان به تفسير كبير فخر رازى و الجامع لاحكام القرآن قرطبى اشاره كرد . گرايشهاى ديگر در اين قرن عبارتند از گرايش كلامى ، ادبى و بيانى و عرفانى ؛
2 . در اين سه قرن حدود سيصد تفسير نوشته شده كه تفاسير شيعه در اين سدهها در مقايسه با گذشته ، سير نزولى داشته است و علت آن اوضاع نابسامان سياسى و اقبال دانشمندان شيعه به فقه و تأليف مهمترين كتابهاى فقهى بوده است ؛
3 . مهمترين تفاسير شيعه در اين دوره عبارتند از : نهج البيان عن كشف معانى القرآن از محمد بن حسن شيبانى و البلابل القلاقل از ابو المكارم محمود حسنى واعظ كه هر دو فارسى بوده و به روش روايى و گرايش كلامى نوشته شده . همچنين ، المحيط الاعظم از سيد حيدر آملى با اسلوب موضوعى ، تفسير گازر يا جلاء الاذهان و جلاء الاحزان از ابو المحاسن جرجانى به روش اجتهادى يا گرايش كلامى و ادبى ، تفسير سعد السعود از سيد بن طاووس و نيز تفاسير كنز العرفان از فاضل مقداد و تفسير آيات الاحكام از ابو ناصر بن متوج بحرانى در اين دوره به رشته تحرير درآمد ؛ 4 . تفاسير اهل سنت در اين سه قرن عبارتند از : تفسير كبير از فخر رازى به روش اجتهادى و گرايش كلامى و فلسفى ، تفسير الجامع لاحكام القرآن از قرطبى ، انوار التنزيل و اسرار التأويل از بيضاوى ، مدارك التنزيل و حقايق التأويل از نسفى به روش اجتهادى ، غرائب القرآن و رغائب الفرقان از نيشابورى به روش اجتهادى و گرايش فلسفى و عرفانى ، تفسير القرآن العظيم از ابن كثير ، البحر المحيط از ابو حيان اندلسى ، لباب التأويل في معانى التنزيل از علاء الدين بغدادى ، معروف به خازن با روش روايى ، الجواهر الحسان ، معروف به تفسير ثعالبى ، نظم الدرر في تناسب الآيات و السور از برهان الدين بقاعى با گرايش بيانى و عرفانى ، و تفسيرهاى تفسير القرآن الكريم و الاجمال و التفصيل تأليف محى الدين عربى .