فخر رازى و تمام تفسير
دربارهء اينكه تمام تفسير آيا از خود فخر رازى است يا برخى از شاگردان وى آن را تمام كردهاند ، دو ديدگاه وجود دارد :
1 . افراد معروفى مانند ابن خلكان ، « 1 » حاجى خليفه ، « 2 » ابن حجر عسقلانى ، « 3 » ذهبى « 4 » و . . . بر اين عقيدهاند كه وى تفسير را كامل نكرده و شاگردان وى ، از جمله شمس الدين خويى يا نجم الدين احمد بن محمد بن ابى الحزم مصرى ( متوفاى 727 ق ) آن را به پايان بردهاند . برخى گفتهاند تا سورهء انبيا را خود او نوشته و ادامه آن را شخص ديگرى نگاشته است . يكى از ادله اين گروه ، تاريخهاى متفاوت در آخر تفسير برخى از سورههاست ؛
2 . ديدگاه ديگرى كه محققان جديد ، از جمله دكتر محسن عبد الحميد ، شيخ خليل ميس « 5 » ( مدير الازهر لبنان ) ، محمد هادى معرفت « 6 » ، حسين بركة الشامى ( محقق و خلاصه كننده تفسير كبير ) به آن تمايل پيدا كردهاند ، تمام تفسير را از فخر رازى مىداند . دليل آن ارجاعاتى است كه در تفسير كبير وجود دارد و هر جا ارجاعى به سورهاى ديگر داده و ادامه بحث را به جايى ديگر موكول نموده ، پس از مراجعه به وعده خود وفا كرده است ، يا در سورههاى آخر تفسير آن را ( مانند سورههاى ملك ، جن و . . . )
به اوايل تفسير ارجاع داده كه پس از مراجعه معلوم مىشود خودش آن را نوشته است . « 7 »
دليل ديگر هماهنگى قلم و نحوهء ورود و خروج به مطالب است . اگر شخص ديگرى در نگارش آن كمك كرده باشد ، بايد قلم و شيوه نگارشى هماهنگ نباشد ؛ در حالى كه اين هماهنگى در آن كاملا هويداست .
هامش
( 1 ) . وفيات الاعيان ، ج 3 ، ص 381
( 2 ) . كشف الظنون ، ج 2 ، ص 299
( 3 ) . الاصابة في تمييز الصحابه ، ج 1 ، ص 304
( 4 ) . التفسير و المفسرون ، ج 1 ، ص 299 - 301 ؛ شذرات الذهب ، ج 2 ، ص 21
( 5 ) . همان ، ج 1
( 6 ) . التفسير و المفسرون في ثوبه القشيب ، ج 2 ، ص 409
( 7 ) . خليل ميس ، مقدمه تهذيب التفسير الكبير ، ج 1 ، ص 20