مطالب آن است ؛ به گونهاى كه مطالب حق و باطل و مرتبط با تفسير و غير آن به هم در آميخته . ايشان در مقدمه تفسيرش كه گفته شده وصيت نامه وى نيز هست ، مىنويسد :
آگاه باشيد من شيفته دانش بودم و در تمام مباحث مطلب مىنوشتم ؛ چه حق و چه باطل ، چه ساده و كم يا علمى و زياد باشد ؛ ولى شيوههاى كلامى و فلسفى را انتخاب نمودم . . . و هدف من ( از طولانى شدن بحث ) چيزى جز گستردگى بحث و قوت گرفتن اذهان نبود . « 1 »
و نيز در آغاز تفسير خود علت تفصيل نويسى را صريحا بيان داشته مىگويد : وقتى گفته بودم مىتوان از سورهء حمد ده هزار مسأله استنباط كرد ، جمعى بر اين گفتار انكار كردند . اينك كه تفسير را شروع كردهام ، سورهء حمد را مفصل تفسير نمودم تا برهان و دليلى بر ادعاى من باشد . « 2 »
آغاز تفسير بسيار مفصل است . تنها جزء اول آن سورهء فاتحه مىباشد و تا جزء هفتم كه حدود يك چهارم تفسير است ، سورهء بقره تمام مىشود ؛ ولى هرچه به آخر مىرود ، تفصيل آن كاهش مىيابد .
فخر رازى از نظر عقايد ، پيرو اشعرى است و در تفسير خود ، فراوان از جبر اشعرى دفاع كرده « 3 » . حتى برخى از مطالبى را كه از نظر عقلى قابل خدشه است و متفكران اسلامى آن را قبول ندارند ( مانند تكليف به محال ) جايز دانسته ؛ « 4 » اما در عين حال گاهى از معتزله نيز دفاع مىكند . « 5 » گلدزيهر نيز معتقد است كه فخر رازى با وجود مخالف با معتزله ، در مباحث زيادى ديدگاههاى آنها را پذيرفته است . « 6 »
هامش
( 1 ) . ابن حجر عسقلانى ، لسان الميزان ، ج 4 ، ص 171 ؛ ر . ك : حلبى ، مقدمه ترجمه تفسير كبير ، ج 1 ، ص 38 .
( 2 ) . تفسير كبير ، ج 1 ، ص 3
( 3 ) . از جمله ذيل آيات بقره 7 ؛ انعام ، 111 ، 112 ، 88 - 90 ؛ اعراف ، 43 ، 178 و . . .
( 4 ) . ذيل آيه 6 از سورهء بقره
( 5 ) ذيل آيات 31 سورهء نجم و 28 سورهء ص
( 6 )C . G YB , IZAR - LANID LARHKAF TRA 55 - 457 , 1 . LOV , MALSI FO AIDAPOLC YCNE . ITAWANAبه نقل از : حلبى ، مقدمه تفسير كبير ، ج 1 ، ص 39 .