جذوات و مواقيت ( فارسى ) — صفحة 116

اجزاى نوع عدد « 1 » نيستند ، امّا اقرب « 2 » لوازم مرتبهء تنوّع‌اند . پس اطلاق اجزاى نوع ، بر « 3 » اقرب لوازم مرتبهء تنوّع ، بابى است از توسّع ، از قبيل اطلاق حدّ بر حدّ توسّعى بسيط عقلى ، مانند جنس عالى جوهر و فصول انواع مطلقا . و ببايد دانست كه زوج الزوج مطلقا ناقص ، و نقصان مزاجش « 4 » ابدا به واحدى « 5 » باشد . و قانون « 6 » استخراج اجناس ثلاثه آن است كه زوج الزوجى « 7 » را در فردى اوّل ضرب كنند . پس : [ 1 . ] اگر آن زوج الزوج « 8 » بر نصف آن فرد اوّل ، به « 9 » نصف واحد زايد باشد - چنان كه اربعه بر نصف سبعه ، و شانزده بر نصف سى و يك زايد « 10 » است - مضروب ايشان تامّ بوده باشد ، مانند بيست و هشت كه مضروب اربعه « 11 » و سبعه ، و چهار صد و نود و شش كه مضروب شانزده و سى و يك است . [ 2 . ] و « 12 » اگر به زياده از نصف واحد زايد باشد - چنان كه اربعه بر نصف ثلاثه و بر نصف خمسه زايد است - مضروب ايشان زايد بوده باشد ، مانند دوازده كه مضروب اربعه « 13 » و ثلاثه ، و بيست كه مضروب اربعه و خمسه است . [ 3 . ] و اگر زوج الزوج كمتر از نصف فرد اوّل بوده باشد - چنان كه « 14 » چهار كمتر « 15 » از نصف يازده و كمتر از نصف سيزده « 16 » است - حاصل الضرب ناقص بوده باشد ، مانند چهل و چهار كه حاصل ضرب « 17 » چهار در يازده ، و پنجاه و دو كه حاصل ضرب چهار « 18 » در سيزده است . و به وجهى ديگر : تضعيف زوج الزوجى چون اربعه كرده ، واحد را از ضعف