انواع برزخ
برزخ ، در فلسفهء شيخ اشراق انواع مختلف و اسامى گوناگونى دارد كه اسامى و تعاريف آنها را مىتوان از متن زير استخراج نمود :
فى تقسيم البرازخ
كلّ جسم امّا ان يكون فاردا و هو ما لا تركيب فيه من برزخين مختلفين و امّا ان يكون مزدوجا و هو ما يتركّب منهما .
و كلّ فارد فامّا ان يكون حاجزا و هو الّذى يمنع النّور بالكليّة و امّا لطيفا و هو الّذى لا يمنعه اصلا و امّا مقتصدا و هو الّذى يمنعه منعا غير تامّ . و الافلاك حاجزها مستنير و غيره لطيف و هى برازخ قاهرة لا تفسد و لا تبطل . . . و البرزخ القابس هو ما تحتها . و لم يخرج الفارد القابس عن الأقسام الثّلاثة : امّا ان يكون قابسا حاجزا كالارض ، او مقتصدا كالماء او لطيفا كالفضاء .
( مجموعهء مصنّفات ، ج 2 ؛ حكمة الاشراق ، ص 187 ) اينك با توجّه به آنچه كه از متن فوق استنباط مىشود و به ترتيبى كه در آن آمده است . تعريف هر يك را مىآوريم و در صورت لزوم توضيح مىدهيم :
برزخ فارد :
جسم يا برزخ فارد ، آن است كه از دو برزخ مختلف يا بيشتر تركيب نشده باشد ، بلكه تنها يك برزخ باشد . و « فارد » اسم فاعل است از فرد ، يعنى تنها يا غير مركب .
برزخ مزدوج :
برزخ مزدوج يا مركّب ، آن است كه حد اقلّ از دو برزخ تركيب يافته باشد .
برزخ حاجز :
« . . . و هو الّذى يمنع النّور بالكليّة . . . » برزخى است كه كاملا مانع عبور نور گردد مانند خاك و سنگ و فلزّات و غيره كه همگى تحت عنوان « ارض » قرار مىگيرند .