2 . صدور سلسلههاى طوليّه و عرضيّه عقول ( انوار قاهره ) به ترتيب الأشرف فالأشرف از همديگر .
3 . وجود ارباب انواع ، و مراتب مختلف آنها .
4 . وجود « عالم مثال » و مراتب مختلف واقع در آن عالم .
5 . وجود قدسيّات و سماويّات ( نفوس و افلاك ) و ترتيبات و تناسبات عجيب در ميان آنها .
6 . و در نهايت ، وجود نظامى احسن بر مبناى سلسله مراتب علّىّ و معلولى و ترتيب و توالى « الأشرف فالاشرف » به صورتى كه بديعتر و زيباتر و نيكوتر از آن ممكن نيست كه :
« ليس فى الامكان احسن مما كان » .
گفتيم يكى از مطالب مهمّى كه از طريق « قاعدهء امكان اشرف » هم آن را به اثبات رساندهاند وجود « عقل » و تقدّم ذاتى آن بر ساير موجودات ممكن در سلسله مراتب وجود است . اگر چه در كتب فلسفى براى اثبات وجود « عقل » شش نوع دليل ذكر شده است كه يكى از آنها ، همين قاعدهء امكان اشرف است ، تمسّك به اين قاعده ، در آثار سهروردى براى اثبات اين مطلب ، به گونهاى است كه گويى اين قاعده تنها براى اثبات اين مطلب است و اين مطلب هم تنها از طريق اين قاعده قابل اثبات است .
در هر حال ، مبانى استدلالى اين قاعده براى اثبات « وجود عقل » و تقدّم ذاتى آن بر ساير موجودات ممكن بدين شرح است :
1 . ممكناتى همچون اجسام و اعراض و نفوس ناطقه ، كه مادّىاند و يا متعلّق به ماديّات ، موجودند .
2 . فرض وجود موجودى مجرّد ، كه هيچ رابطهاى با مادّه و مادّيّات نداشته باشد ، ممكن است .
3 . چنين موجودى ، از موجودات مادّى و متعلق به ماديّات ، شريفتر است .
4 . امتناع صدور ممكن اشرف از ذات واجب الوجود ، ممتنع است .
5 . از ذات واحد ، جز واحد صادر نمىشود .
6 . اگر از ذات واحد ، به جهت وحدانى ، يكى از همين موجودات ، خسيس صادر شده و سر سلسلهء موجودات ممكن شده باشد ، ديگر موجود اشرف نمىتواند از واجب الوجود
فرهنگ اصطلاحات آثار شيخ اشراق ( فارسى ) — صفحة 85
مساهمون: سيد محمد خالد غفارى
ص٨٥