پس ثابت شد كه ظلمت عبارت از عدم نور و نورانيّت است ، [ [ كما هو رأى الاقدمين ] ] . « 1 » پس شفاف و غير آن - هر چه نورانى نباشد - مظلم است . قوله : فهذه البرازخ جواهر غاسقة . « 2 » يعنى اجسام كثيفه كه از انوار اجسام ديگر مرئى مىشوند « جواهر غاسقه » اند . و « غسق » در لغت پوشيدن است ؛ كه چون اين جواهر ، انوار را پوشيدهاند ، بنا بر آن ايشان جواهر غاسقه گفته است . و لهذا تا نفوس « 3 » مبتلاى اجسام است ، انوار مجردهء عقليّه به ايشان ظاهر است . و مولوى معنوى در مثنوى به اين معنى اشاره فرموده است ، قدس سره العزيز . شعر :
قوله : [ بقى ] و من البرازخ ما لا يزول منها « 5 » النّور كالشّمس و غيرها ، [ و ] شاركت هذه فى البرزخيّة بما « 6 » يزول عنها الضوء و فارقته بالضوء الدائم . فما فارقت « 7 » به هذه [ البرازخ ] تلك من النّور زائد على البرزخية و قائم بها ، فيكون نور [ ا ] عارضا [ [ لافتقاره الى حامل يقوم به ] ] « 8 » و حامله جوهر غاسق . فكلّ برزخ [ هو ] جوهر غاسق . « 9 » غرض از اين كلمات اين است كه جميع برازخ [ چه ] دائم الضوء باشد ، يا نباشد ، جواهر غاسقه است . و تقرير اين مطلوب به وجه احسن اين است كه برازخ دائم الضوء مشارك برازخ غير دائم الضوء است در جسميّت ، و ممتاز است به ضوء دائمى ؛ و ما به الامتياز غير ما - به الاشتراك است ، بالضرورت . پس ضوء عارض پر از جسم است ، « 10 » چون عارض است و [ چون ] عارض بدون محل نمىتواند بود ، محل عرض جوهر غاسق است ، پس برازخ دائم - الضوء جواهر غاسق است ، من حيث الجسميّة ، نه من حيث الهيئة النّوريّة . و برازخ منحصر است در برازخ دائم الضوء و غير دائم الضوء ، چون هر دو قسم برزخ جوهر غاسق است . پس ثابت شد كه برزخ جوهر غاسق است ، و هو المطلوب . قوله : و النّور العارض المحسوس ليس بغنىّ فى نفسه ، و الّا ما افتقر الى الغاسق . فلمّا قام به ، فهو فاقر [ ممكن ] . و وجوده ليس من الجوهر الغاسق ، و الّا لازمه و اطّرد معه ، و ليس