قوله : و من ليس هذا سبيله فليس من الحكمة فى شىء و سيغلب « 1 » به الشّكوك . « 2 » اشارت است به رد طريقهء مشّائين كه عديم التّألّهاند ؛ يعنى چون علم ايشان مقتبس از حواس است نه از الواح عاليه ، و حسن اعتماد را نمىشايد - زيرا كه علمى كه به حواس حاصل مىشود احتمال خطا دارد ، به خلاف علم باطن كه به نور بصيرت حاصل مىشود كه خطا در آن ممكن نيست - كما قال اللّه تعالى :
« 3 » - و قولش : « و سيغلب به الشّكوك » دلالت مىكند بر آن كه علومى كه از روى دليل محض معلوم مىشود قابل اعتماد نيست ، زيرا كه چون در آن دليل دخل كرده شود فى الحال مستدل از علم حازم به شك انتقال مىكند ، به خلاف علومى كه به مشاهدات روحانيّه حاصل شده باشد ؛ زيرا كه بر تقدير مردود بودن دليل ، آن علم زايل نمىشود ، چه آن دلايل به منزلهء تنبيهات و نكات است . و ايضا چون آن معانى كه در الواح عاليه مشاهده كرده است در نفس استقرار تمام گرفته است پس به باطل شدن حجّت زايل نمىشود ، زيرا كه اين حجّت بعد از حصول علم به آن معانى پيدا شده است ، پس از ابطال اين حجّت شك در مطلوب نمىشود ، كما لا يخفى لمن له فطرة سليمة . قوله : القسم الثّانى فى الانوار الالهية . « 4 » اين كتاب مشتمل است بر دو قسم : قسم اول در بيان مسائل علم منطق و بعضى از مسائل حكمت طبيعى و الهى است كه آن مسائل به منزلهء مقدّمات حكمت ذوقى است ؛ و قسم دويم در بيان مباحث حكمت ذوقى و بعضى از مسائل مهمهء حكمت طبيعى و الهى است . و چون اين ضعيف متصدّى حلّ مسائل قسم دوم از كتابت شده است ، بنا بر اين از قسم اول چيزى داخل اين مختصر نمىكند . و بر ارباب بصيرت مخفى نماند كه ممكن موجود به وجود خارج از ذهن ، جوهر است يا عرض ؛ زيرا كه اگر حال است [ و ] « 5 » شايع است ، در شىء بالكليه ، مانند بياض در عاج ، نه مثل آب در كوزه كه شايع نيست « 6 » آن را عرض و هيات مىگوييم ؛ و اگر حال و شايع بالكليه نيست در شىء ، آن را جوهر مىگوييم . و جوهر اگر قابل اشارهء حسيّه باشد جسم مىناميم ، و الّا جوهر مجرّد مىگوييم . و جوهر مجرّد كه متعلّق است به بدن ، مدبّر و